Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 49

Devanagari script

जितेंद्रिया वीतरागाः सर्वे विषयवैरिणः । एभिः सर्वैः परिवृतः शंकरो लोकशंकरः । दृष्टस्तया उपाविष्ट आसने परामाद्भुते

Transliteration

jiteṃdriyā vītarāgāḥ sarve viṣayavairiṇaḥ | ebhiḥ sarvaiḥ parivṛtaḥ śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ | dṛṣṭastayā upāviṣṭa āsane parāmādbhute

Translation

അവർ എല്ലാവരും ജിതേന്ദ്രിയരും വീതരാഗികളും വിഷയങ്ങളുടെ വൈരികളുമായിരുന്നു. അവരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ലോകമംഗളകാരിയായ ശങ്കരനെ അവൾ പരമാദ്ഭുതമായ ആസനത്തിൽ ഉപവിഷ്ടനായി കണ്ടു.

Word by Word

• जितेन्द्रियाः: having conquered the senses
• जितेन्द्रियाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: जित (कृदन्त; √जि जये) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Masculine, Nominative, Plural); तत्पुरुषः (इन्द्रियाणि जितानि येषाम् = having conquered the senses); विशेषणम्

• वीतरागाः: free from passion/attachment
• वीतरागाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वीत (कृदन्त; √इ/√या गतौ, ‘वीत’=gone away) + राग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Masculine, Nominative, Plural); तत्पुरुषः (रागः वीतः येषाम् = free from attachment); विशेषणम्

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Masculine, Nominative, Plural)

• विषयवैरिणः: enemies of sense-objects
• विषयवैरिणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विषय (प्रातिपदिक) + वैरिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम् (Masculine, Nominative, Plural); तत्पुरुषः (विषयाणां वैरिणः = enemies of sense-objects)

• एभिः: by these
• एभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: एतद् (प्रातिपदिक, सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम् (Masculine, Instrumental, Plural); सर्वनाम

• सर्वैः: by all
• सर्वैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम् (Masculine, Instrumental, Plural); विशेषणम्

• परिवृतः: surrounded
• परिवृतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: परि + √वृ (धातु; वरणे/आवरणे)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययः); पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (Masculine, Nominative, Singular); कर्मणि प्रयोगः (past passive participle: surrounded)

• शंकरः: Śaṅkara (Śiva)
• शंकरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शंकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (Masculine, Nominative, Singular)

• लोकशंकरः: benefactor of the world
• लोकशंकरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक) + शंकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (Masculine, Nominative, Singular); तत्पुरुषः (लोकस्य शंकरः = benefactor of the world)

• दृष्टः: was seen
• दृष्टः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु; दर्शन)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययः); पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (Masculine, Nominative, Singular); कर्मणि (seen)

• तया: by her
• तया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक, सर्वनाम)
• Form: स्त्रीलिङ्गे तृतीया एकवचनम् (Feminine, Instrumental, Singular); सर्वनाम

• उपाविष्टः: seated
• उपाविष्टः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: उप + आ + √विश् (धातु; प्रवेशने/आसने)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययः); पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (Masculine, Nominative, Singular); ‘seated’

• आसने: on a seat
• आसने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आसन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (Neuter, Locative, Singular)

• परम्: supreme
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचन-रूपेण ‘परे’ अपेक्षितम्; पाठभेद/सन्ध्यनियमेन ‘परम्’ इति (intended: supreme)

• अद्भुते: wonderful
• अद्भुते: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अद्भुत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी एकवचनम् (Neuter, Locative, Singular); विशेषणम् (आसने अद्भुते)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) narrating to the sages (deduced from Māheśvarakhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra / Kedāranātha

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Śaṅkara, serene and radiant, seated on a supremely wondrous throne; around him stand hundreds of ascetic attendants, calm-eyed, disciplined, their posture conveying victory over desire.

Characters & Entities

• Śaṅkara (Śiva)
• Gaṇas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True power is rooted in mastery of the senses and freedom from attachment; Śiva’s auspicious rule uplifts all worlds.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The passage belongs to Kedārakhaṇḍa (Kedāra sacred region) but this verse specifically glorifies Śiva and His attendants rather than naming a particular tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it presents virtues (jitendriyatā, vītarāgatā) as the hallmark of Śiva’s followers.