Adhyaya 1

Verse 1

श्रीगणेशाय नमः । अथ श्रीमदरुणाचलमाहात्म्यपूर्वार्धः प्रारभ्यते । ललाटे त्रैपुंड्री निटिलकृतकस्तूरितिलकः स्फुरन्मालाधारः स्फुरितकटिकौपीनवसनः । दधानो दुस्तारं शिरसि फणिराजं शशिकलां प्रदीपः सर्वेषामरुणगिरियोगीविजयते

ശ്രീഗണേശായ നമഃ। ഇനി പവിത്രമായ ‘അരുണാചലമാഹാത്മ്യ’ത്തിന്റെ പൂർവാർദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു। ലലാട്ടത്തിൽ ത്രിപുണ്ഡ്രം, നിടിലത്തിൽ കസ്തൂരി-തിലകം; ദീപ്തമായ മാലാധാരി, മിനുങ്ങുന്ന കടി‍വസ്ത്രവും കൗപീനവും ധരിച്ചവൻ; ശിരസ്സിൽ ദുസ്തരമായ ഫണിരാജനെയും ശശികലയെയും ധരിച്ചവൻ—സകലർക്കും ദീപസ്വരൂപനായ അരുണഗിരി-യോഗി വിജയം പ്രാപിക്കട്ടെ।

Verse 2

व्यास उवाच । अथाहुर्मुनयः सूतं नैमिषारण्यवासिनः । अरुणाचलमाहात्म्यं त्वत्तः शुश्रूषवो वयम्

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ നൈമിഷാരണ്യവാസികളായ മുനിമാർ സൂതനോട് പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളിൽ നിന്ന് ഞങ്ങൾ അരുണാചലമാഹാത്മ്യം—ആ പവിത്ര മഹിമ—ശ്രവണം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।’

Verse 3

तन्माहात्म्यं वदेत्युक्तः सूतः प्रोवाच तान्मुनीन् । श्रीसूत उवाच । एतदर्थं चतुर्वक्त्रं पप्रच्छ सनकः पुरा

"അതിൻ്റെ മാഹാത്മ്യം പറയൂ," എന്ന് അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ സൂതൻ ആ മുനിമാരോട് പറഞ്ഞു. ശ്രീസൂതൻ പറഞ്ഞു: "പണ്ട് സനകൻ ഈ കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് ചതുർമുഖനായ ബ്രഹ്മാവിനോട് ചോദിച്ചു."

Verse 4

शृणुतावहिता यूयं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम् । यदाकर्णयतां भक्त्या नराणां पापनाशनम्

നിങ്ങളെല്ലാവരും ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുവിൻ; ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിങ്ങളോട് അത് പറയാം. ഭക്തിയോടെ ഇത് കേൾക്കുന്നത് മനുഷ്യരുടെ പാപങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 5

सत्यलोके स्थितं पूर्वं ब्रह्माणं कमलासनम् । सनकः परिपप्रच्छ प्रणतः प्रांजलिः स्थितः

പണ്ട് സത്യലോകത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന താമരയിൽ ഇരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാവിനോട്, സനകൻ കൈകൂപ്പി വണങ്ങിക്കൊണ്ട് ചോദിച്ചു.

Verse 6

सनक उवाच । भुवनाधार देवेश वेदवेद्य चतुर्मुख । आसीदशेषविज्ञानं प्रसादाद्भवतो मम

സനകൻ പറഞ്ഞു: "ലോകങ്ങൾക്ക് ആധാരമായവനേ! ദേവന്മാരുടെ ഈശ്വരനേ! വേദങ്ങളാൽ അറിയപ്പെടുന്നവനേ! ചതുർമുഖാ! അങ്ങയുടെ കാരുണ്യത്താൽ എനിക്ക് സമ്പൂർണ്ണ ജ്ഞാനം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു."

Verse 7

भवद्भक्तिविभूत्या मे शोधिते चित्तदर्पणे । बिंबते सकलं ज्ञानं सकृदेवोपदेशतः

"അങ്ങയിലുള്ള ഭക്തിയുടെ മഹിമയാൽ എൻ്റെ മനസ്സാകുന്ന കണ്ണാടി ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ, ഒരു തവണത്തെ ഉപദേശത്താൽ തന്നെ സകല ജ്ഞാനവും അതിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു."

Verse 8

सारार्थं वेदवेदानां शिवज्ञानमनाकुलम् । लब्धवानहमत्यंतं कटाक्षैस्ते जगद्गुरोः

ഹേ ജഗദ്ഗുരോ! അങ്ങയുടെ കാരുണ്യകടാക്ഷത്താൽ വേദങ്ങളുടെ സാരമായ നിർമ്മല ശിവജ്ഞാനത്തെ ഞാൻ പൂർണ്ണമായും നേടിയിരിക്കുന്നു.

Verse 9

लिंगानि भुवि शैवानि दिव्यानि च कृपानिधे । मानुषाणि च सैद्धानि भौतानि सुरनायक

ഹേ കൃപാനിധേ! ഹേ ദേവനായകാ! ഭൂമിയിൽ ദിവ്യം, മാനുഷം, സിദ്ധം, ഭൗതികം എന്നിങ്ങനെ പലവിധത്തിലുള്ള ശിവലിംഗങ്ങളുണ്ട്.

Verse 11

नामस्मरणमात्रेण यत्पातकविनाशनम् । शिवसारूप्यदं नित्यं मह्यं वद दयानिधे

ഹേ ദയാനിധേ! ഏതിന്റെ നാമസ്മരണമാത്രത്താൽ പാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നുവോ, ഏതാണോ നിത്യമായ ശിവസാരൂപ്യത്തെ നൽകുന്നത്, അതിനെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതന്നാലും.

Verse 12

अनादिजगदाधारं यत्तेजः शैवमव्ययम् । यच्च दृष्ट्वा कृतार्थः स्यात्तन्मह्यमुपदिश्यताम्

അനാദിയായ ജഗത്തിന് ആധാരമായതും, നാശമില്ലാത്ത ശൈवतेജസ്സായതും, ഏതിനെ ദർശിച്ചാലാണോ മനുഷ്യൻ കൃതാർത്ഥനാകുന്നത്, അതിനെ എനിക്ക് ഉപദേശിച്ചുതന്നാലും.

Verse 13

इति भक्तिमतस्तस्य कौतूहलसमन्वितम् । वाक्यमाकर्ण्य भगवान्प्रससाद तपोनिधिः

ഭക്തിയോടും കൗതുകത്തോടും കൂടിയ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് തപോനിധിയായ ഭഗവാൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി.

Verse 14

दध्यौ च सुचिरं शंभुं पंकजासनसंस्थितः । अंतरंगसुखांभोधिमग्नचेताश्चतुर्मुखः

പദ്മാസനത്തിൽ ആസീനനായ ചതുര്മുഖ ബ്രഹ്മാവ് ദീർഘകാലം ശംഭുവിനെ ധ്യാനിച്ചു; അവന്റെ ചിത്തം അന്തരാനന്ദസമുദ്രത്തിൽ ലീനമായി।

Verse 15

दृष्ट्वा यदा पुरा दृष्टं तेजःस्तंभमयं शिवम् । उत्तीर्णसकलाधारं न किंचित्प्रत्यबुध्यत

അവൻ ഒരിക്കൽ കണ്ട ആ ദർശനം ഓർത്തപ്പോൾ—ദീപ്തിമാനമായ തേജസ്തംഭരൂപനായ ശിവനെ, സർവ്വാധാരങ്ങളെ അതിക്രമിച്ചവനെ—അതിന്റെ അർത്ഥം അവന് ഒന്നും ഗ്രഹിക്കാനായില്ല।

Verse 16

पुनराज्ञां शिवाल्लब्धामनुपालयितुं प्रभुः । निर्वर्त्त्य हृदयं योगात्सस्मार सुतमानतम्

പിന്നീട് ശിവനിൽ നിന്ന് ലഭിച്ച ആജ്ഞ അനുസരിക്കാൻ പ്രഭു യോഗംകൊണ്ട് ഹൃദയം ശാന്തമാക്കി, വിനയത്തോടെ നമിച്ചുനിന്ന തന്റെ പുത്രനെ സ്മരിച്ചു।

Verse 17

शिवदर्शनसंजातपुलकांकितविग्रहः । आनंदवाष्पवन्नेत्रः सगद्गदमभाषत

ശിവദർശനത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ രോമാഞ്ചം അവന്റെ ശരീരത്തിൽ തെളിഞ്ഞു; ആനന്ദബാഷ്പം കണ്ണുകളിൽ നിറഞ്ഞു—അവൻ ഗദ്ഗദസ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । अतः संस्मारितः पुत्र भवताऽहं पुरातनम् । शिवयोगमनुध्यायन्नस्मार्षं तव चादरात्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ട് പുത്രാ, നീ എനിക്ക് ആ പുരാതന തത്ത്വം ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. ശിവയോഗം ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ സ്നേഹവശാൽ നിന്നെയും ഞാൻ സ്മരിച്ചു।

Verse 19

शिवभक्तिः परा जाता तपोभिर्बहुभिस्तव । तया मदीयं हृदयं व्यावर्त्तितमिव क्षणात्

നിന്റെ അനവധി തപസ്സുകളാൽ നിനക്കുള്ളിൽ ശിവഭക്തി പരമമായി ഉദിച്ചു; അതിനാൽ എന്റെ ഹൃദയവും ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ മാറിയതുപോലെ തോന്നുന്നു।

Verse 20

पावयंति जगत्सर्वं चरितैस्ते निराकुले । येषां सदाशिवे भक्तिर्वर्द्धते सार्वकालिकी

ഹേ നിർമലനേ, സദാശിവനിലേക്കുള്ള ഭക്തി എല്ലാകാലവും വർധിക്കുന്നവർ തങ്ങളുടെ ആചാരത്താൽ സർവ്വലോകത്തെയും പവിത്രമാക്കുന്നു।

Verse 21

संभाषणं सहावासः क्रीडा चैव विमिश्रणम् । दर्शनं शिवभक्तानां स्मरणं चाघनाशनम्

ശിവഭക്തരോടുള്ള സംഭാഷണം, അവരുടെ സഹവാസം, അവരുടെ ആനന്ദത്തിൽ പങ്കുചേരൽ, അവരോടു ചേർന്ന് ഇടകലരൽ—അവരുടെ ദർശനവും സ്മരണയും പോലും പാപനാശകരമാണ്।

Verse 22

श्रूयतामद्भुतं शैवमाविर्भूतं यथा पुरा । अव्याजकरुणापूर्णमरुणाद्र्यभिधं महः

കേൾക്കുക, പുരാതനകാലത്ത് പ്രത്യക്ഷമായ അത്ഭുത ശൈവാവിർഭാവം—കപടമില്ലാ കരുണയിൽ നിറഞ്ഞ ‘അരുണാദ്രി’ (അരുണാചലം) എന്ന മഹാജ്യോതി।

Verse 23

अहं नारायणश्चोभौ जातौ विश्वाधिकोदयात् । बहु स्यामिति संकल्पं वितन्वानात्सदाशिवात्

ഞാനും നാരായണനും—ഞങ്ങൾ ഇരുവരും—വിശ്വാതീതമായ ആ പരമോദയത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചു; ‘ഞാൻ അനേകനാകട്ടെ’ എന്ന സംकल्पം വ്യാപിപ്പിച്ച സദാശിവനിൽ നിന്നു।

Verse 24

स्वभावेन समुद्भूतौ विवदंतौ परस्परम् । न च श्रांतौ नियुध्यंतौ साहंकारौ कदाचन

സ്വഭാവത്തിൽ നിന്നുത്ഭവിച്ച ആ ഇരുവരും പരസ്പരം തർക്കിച്ചു; ഒരിക്കലും ക്ഷീണിക്കാതെ, അഹങ്കാരവശരായി നിരന്തരം യുദ്ധം ചെയ്തു।

Verse 25

परस्परं रणोत्साहमावयोरतिभीषणम् । आलोक्य करुणामूर्तिरचिंतयदथेश्वरः

ഞങ്ങളിരുവരുടെയും പരസ്പര അതിഭീകരമായ യുദ്ധോത്സാഹം കണ്ടു, കരുണാമൂർത്തിയായ ഈശ്വരൻ ആലോചിച്ചു തുടങ്ങി।

Verse 26

किमर्थमनयोर्युद्धं जायते लोकनाशनम् । मया सृष्टमहं पातेति विवादमधितस्थुषोः

ഈ രണ്ടുപേരുടെ ഇടയിൽ ലോകനാശകരമായ യുദ്ധം എന്തിന് ഉണ്ടാകണം?—‘ഞാൻ സൃഷ്ടിച്ചു; ഞാൻ തന്നെയാണ് പാലിക്കുന്നത്’ എന്നു പറഞ്ഞ് തർക്കത്തിൽ അവർ ഉറച്ചു നിന്നു।

Verse 27

समयेऽस्मिन्स्वयं लक्ष्यो मुग्धयोरनयोर्भृशम् । यदि युद्धं न रोत्स्यामि तदा स्याद्भुवनक्षयः

ഈ സമയത്ത് ഈ രണ്ടുമോഹിതർക്കും ഞാൻ സ്വയം പ്രത്യക്ഷനാകണം; ഈ യുദ്ധം ഞാൻ തടയില്ലെങ്കിൽ ഭുവനക്ഷയം സംഭവിക്കും।

Verse 28

वेदेषु मम माहात्म्यं विश्वाधिकतया श्रुतम् । न जानाते इमौ मुग्धौ क्रोधतो गलितस्मृती

വേദങ്ങളിൽ എന്റെ മഹാത്മ്യം വിശ്വത്തെ അതിക്രമിക്കുന്നതെന്നു ശ്രുതിയുണ്ട്; എന്നാൽ ക്രോധം മൂലം സ്മൃതി വഴുതിയ ഈ രണ്ടുമോഹിതർ അതറിയുന്നില്ല।

Verse 29

सर्वोपि जंतुरात्मानमधिकं मन्यते भृशम् । अमतान्यसमाधिक्यस्त्वधः पतति दुर्मतिः

ഓരോ ജീവിയും തന്നെ അത്യന്തം ശ്രേഷ്ഠനെന്ന് കരുതുന്നു; എന്നാൽ മറ്റുള്ളവരെക്കാൾ താനേ മഹാനെന്ന് വിചാരിക്കുന്ന മൂഢൻ അധോഗതിയിലേക്കു വീഴുന്നു।

Verse 30

यद्यहं क्वापि भुवने दास्यामि मितिमात्मनः । तदा तद्रूपविज्ञानात्स आत्मा सोपि मामियात्

ഞാൻ ലോകത്തിൽ എവിടെയെങ്കിലും എനിക്ക് അളക്കാവുന്ന ഒരു പരിധി നിശ്ചയിച്ചാൽ, ആ രൂപത്തിന്റെ ജ്ഞാനത്താൽ ആ ആത്മാവ്—അവനും—എന്നെയേ പ്രാപിക്കും।

Verse 31

इति निश्चित्य मनसा स्वयमेव सदाशिवः । आवयोर्युध्यतोर्मध्ये वह्निस्तंभः समुद्यतः

ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച് സ്വയം സദാശിവൻ, ഞങ്ങൾ യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടിരുന്ന ഇടയിൽ അഗ്നിസ്ഥംഭമായി ഉദിച്ചു നിന്നു।

Verse 32

अतीत्य सकलांल्लोकान्सर्वतोऽग्निरिव ज्वलन्

അത് സകല ലോകങ്ങളെയും അതിക്രമിച്ച്, എല്ലാടവും അഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു।

Verse 33

अनाद्यंततया चाथ दृगार्तौ संव्यतिष्ठताम् । तेजःस्तंभं ज्वलंतं तमालोक्य शिथिलाशयौ

അനാദി-അനന്തത കണ്ടു ദൃഷ്ടി വിസ്മയാർത്തയായി അവർ നിശ്ചലമായി നിന്നു; ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്തംഭം കണ്ടപ്പോൾ അവരുടെ അഹങ്കാരം ശിഥിലമായി।

Verse 34

आवयोः पुरतो जाता वाणी चाप्यशरीरिणी । किमर्थं बालकौ युद्धं कल्प्यते मूढमानसौ

നിങ്ങൾ ഇരുവരുടെയും മുമ്പിൽ ഒരു അശരീരവാണി ഉദിച്ചു— “മൂഢമനസ്സുള്ള ബാലന്മാരെപ്പോലെ നിങ്ങൾ ഈ യുദ്ധം എന്തിന് ഒരുക്കുന്നു?”

Verse 35

युवयोर्बलवैषम्यं शिव एव विवेक्ष्यते । तेजःस्तभमयं रूपमिदं शंभोर्व्यवस्थितम्

നിങ്ങൾ ഇരുവരുടെയും ബലവൈഷമ്യം ശിവൻ തന്നേ നിർണ്ണയിക്കും. ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്ന ഈ തേജസ്തംഭമയ രൂപം ശംഭുവിന്റെ തന്നെ പ്രത്യക്ഷതയാണ്.

Verse 36

आद्यंतयोर्यदि युवामीक्षिषाथां बलाधिकौ । इति तां गिरमाकर्ण्य नियुद्धाद्विरतौ तदा

“നിങ്ങൾ ഇരുവരും തങ്ങളെയാണ് ബലാധികരെന്ന് കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ഇതിന്റെ ആദിയും അന്തവും കാണുക”— എന്ന വാക്ക് കേട്ട് അവർ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിരമിച്ചു.

Verse 37

अहं विष्णुश्च गतिमान्विचेतुं तद्व्यवस्थितौ । अग्निस्तंभमयं रूपं शंभोराद्यंतवर्जितम्

“ഞാനും വിഷ്ണുവും ഇതിനെ അറിയാൻ പുറപ്പെട്ടു. ശംഭുവിന്റെ ഈ അഗ്നിസ്ഥംഭമയ രൂപം ആദി-അന്തരഹിതമാണ്.”

Verse 38

आलोकितुं व्यवसितावावामाद्यंतभागतः । बिंबितं व्योमगं चंद्रं यथा बालौ जिघृक्षतः

അതിന്റെ ആദിയും അന്തവും ഉള്ള ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് കാണാൻ ഞങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ചു— ആകാശത്തിൽ പ്രതിബിംബിക്കുന്ന ചന്ദ്രനെ പിടിക്കുവാൻ രണ്ട് ബാലർ ശ്രമിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 39

तथैवावां समुद्युक्तौ परिच्छेत्तुं च तन्महः । अथ विष्णुर्महोत्साहात्क्रोडोऽभूत्सुमहावपुः

അതുപോലെ ഞങ്ങളും ആ മഹാതേജസ്സിന്റെ പരിധി അറിയാൻ ശ്രമിച്ചു. അപ്പോൾ വിഷ്ണു മഹോത്സാഹത്തോടെ അതിവിശാലദേഹനായ വരാഹരൂപം ധരിച്ചു.

Verse 40

तन्मूलविचयाऽयाच्च भूमिगर्भं व्यदारयत् । अहं च हंसतां प्राप्तो महावेगं समुत्पतन्

അതിന്റെ മൂലം അന്വേഷിക്കുവാൻ അവൻ ഭൂമിഗർഭം പിളർത്തി. ഞാൻ ഹംസരൂപം ധരിച്ചു മഹാവേഗത്തോടെ മേലോട്ടു പറന്നു.

Verse 41

दिदृक्षुस्तच्छिरोभागं वियदूर्ध्वमगाहिषम् । अधोधोदारयन्क्षोणिमशेषामपि माधवः

അതിന്റെ ശിരോഭാഗം കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു ഞാൻ ആകാശത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ച് മേലോട്ടു മേലോട്ടു കയറി. എന്നാൽ മാധവൻ ഭൂമിയെ കൂടുതൽ കൂടുതൽ താഴോട്ടു പിളർത്തി അതിന്റെ മുഴുവൻ ഘനത്തെയും ഭേദിച്ചു.

Verse 42

आविर्भूतमिवाधस्तादग्निस्तंभमवैक्षत । अनेककोटिवर्षाणि विचिन्वन्नपि तेजसः

അവൻ താഴെ നിന്ന് പുതുതായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതുപോലെ അഗ്നിസ്ഥംഭം കണ്ടു. ആ തേജസ്സിനെ അന്വേഷിച്ചിട്ടും അനേകം കോടി വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും അതിന്റെ പരിധി കണ്ടെത്താനായില്ല.

Verse 43

अपश्यन्नादिमक्षय्यमार्तरूपः स विह्वलः । विशीर्णदंष्ट्रबलयो विगलत्संधिबंधनः

അക്ഷയവും അഗമ്യവുമായ ആദിയെ കാണാതെ അവൻ ആർത്തനായി വിഹ്വലനായി. അവന്റെ ദംഷ്ട്രകളും കങ്കണങ്ങളും പൊട്ടിപ്പോയി; ദേഹത്തിന്റെ സന്ധിബന്ധനങ്ങൾ ശിഥിലമായി.

Verse 44

श्रमातुरस्तृषाक्रांतो नो यातुमशकद्धरिः । वाराहं रूपमतुलं संधारयितुमक्षमः

ശ്രമത്താൽ പീഡിതനും ദാഹത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടവനുമായ ഹരി ഇനി മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അതുല്യമായ വരാഹരൂപം നിലനിർത്താനും അവൻ അശക്തനായി।

Verse 45

विहंतुमपि विश्रांतो विषसाद रमापतिः । अचिंतयदमेयात्मा परिश्रांतशरीरवान्

വീണ്ടും പ്രഹരിക്കാനായി വിശ്രമിച്ചിട്ടും രമാപതി വിഷാദത്തിൽ തളർന്നു വീണു; ശരീരത്തിൽ അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ച ആ അമേയാത്മാവ് ചിന്തയിൽ മുഴുകി।

Verse 47

येनाहमात्मनो नाथमात्मानं नावबुद्धवान् । अयं हि सर्ववेदानां देवानां जगतामपि

ആരാൽ ഞാൻ എന്റെ സ്വന്തം നാഥനെ—എന്റെ സത്യസ്വരൂപത്തെ—അറിയാതെ പോയോ; അവൻ തന്നെയാണ് സർവ്വവേദങ്ങളുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ലോകങ്ങളുടെയും അധിപൻ.

Verse 48

गलितश्रीः क्रियाश्रांतः शरण्यं शिवमाश्रयन् । धिङ्ममेदं महन्मौग्ध्यमहंकारसमुद्भवम्

ശ്രീ മങ്ങിയിട്ട്, പ്രവർത്തനത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച്, ശരണദായകനായ ശിവനെ ആശ്രയിച്ച് അവൻ പറഞ്ഞു—“ധിക്, അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്നുയർന്ന എന്റെ ഈ മഹാമൂഢത!”

Verse 49

यन्मयान्वेष्टुमारब्धं शिवं पशुवपुर्धृता । अव्याजकरुणाबन्धोः पितुः शंभोः प्रसादतः

മൃഗദേഹം ധരിച്ചിട്ടും ഞാൻ ശിവനെ അന്വേഷിക്കാൻ ആരംഭിച്ചതെല്ലാം—നിഷ്കപട കരുണയുടെ ബന്ധുവായ എന്റെ പിതാവ് ശംഭുവിന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ടുമാത്രം സാധ്യമായി।

Verse 50

पुनरेवेदृशी लब्धा मतिर्मे स्वात्मबोधिना । स्वयमेव महादेवः शंभुर्यं पातुमिच्छति

സ്വാത്മബോധം കൊണ്ടു എനിക്ക് വീണ്ടും അത്തരം ബോധം ലഭിച്ചു; സ്വയം മഹാദേവൻ ശംഭു ആരെ രക്ഷിക്കുവാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നുവോ, അവനെയേ അവൻ കാക്കുന്നു।

Verse 51

तस्य सद्यो भवेज्ज्ञानमनहंकारमात्मजम् । न शक्नोमि पुनः कर्तुं पूजामस्य जगद्गुरोः

അവനു ആത്മജന്യവും അഹങ്കാരരഹിതവും ആയ ജ്ഞാനം ഉടൻ ഉദിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ ജഗദ്ഗുരുവിന്റെ പൂജ വീണ്ടും ചെയ്യാൻ എനിക്കാകുന്നില്ല।

Verse 52

निवेदयामि चात्मानं शरणं यामि शंकरम् । इति दध्यौ शिवं विष्णुः स्तुत्यामर्पितचेतनः

“ഞാൻ എന്നെ സമർപ്പിക്കുന്നു; ശങ്കരന്റെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു”—എന്ന് വിഷ്ണു ശിവനെ ധ്യാനിച്ചു, സ്തുതിയാൽ ചിത്തം സമർപ്പിച്ച്।

Verse 53

सत्प्रसादाद्भूतपतेः पुनरेवोद्धुतः क्षितौ । अहं च गगनेऽभ्राम्यमनेकानपि वत्सरान्

ഭൂതപതിയുടെ സത്പ്രസാദത്താൽ ഞാൻ വീണ്ടും ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഉയർത്തപ്പെട്ടു; പിന്നെ അനേകം വർഷങ്ങൾ ആകാശത്തിൽ അലഞ്ഞു നടന്നു।

Verse 54

आघूर्णमाननयनः श्लथपक्षः श्रमं गतः । उपर्युपरि चापश्यं ज्वलनं पुरतः स्थितम्

കണ്ണുകൾ ചുറ്റി, ചിറകുകൾ ശിഥിലമായി, ക്ഷീണത്തിൽ തളർന്ന് ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും മേലോട്ടു നോക്കി; എന്റെ മുന്നിൽ നിലകൊണ്ട ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ കണ്ടു।

Verse 55

तेजःस्तम्भं स्थूललिंगाभं शैवं तेजः सुरार्चितम् । आहुः स्म केचिदालोक्य सिद्धास्तेजोंशसंभवाः

അതിനെ ദർശിച്ച്, അതേ തേജസ്സിന്റെ അംശത്തിൽ ജനിച്ച ചില സിദ്ധർ പറഞ്ഞു: ‘ഇത് തേജഃസ്തംഭം; മഹത്തായ ലിംഗസദൃശം; ദേവന്മാർ ആരാധിക്കുന്ന ശൈവജ്യോതി.’

Verse 56

नित्यां शंभोः परां कोटिं दिदृक्षुं मां कृतोद्यमम् । अहोऽयं सत्यमुग्धत्वमद्यापि च चिकीर्षति

ശംഭുവിന്റെ നിത്യമായ പരമശിഖരം കാണുവാൻ ഞാൻ പരിശ്രമിക്കുന്നതു കണ്ടു അവർ പറഞ്ഞു: ‘അയ്യോ! ഇതു സത്യമായും മോഹം; ഇനിയും ശ്രമിക്കുന്നു.’

Verse 57

आसन्नदेहपातोऽपि नाहंकारोऽस्य वै गतः । विशीर्यमाणपक्षोऽयं श्रांत्वा विभ्रांतलोचनः

ദേഹപാതം അടുത്തിരുന്നിട്ടും അവന്റെ അഹങ്കാരം വിട്ടുപോയില്ല. ചിറകുകൾ ചിതറിക്കൊണ്ടിരുന്നു; ക്ഷീണിച്ച് കണ്ണുകൾ ആശയക്കുഴപ്പത്തോടെ ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അലഞ്ഞു.

Verse 58

अपारतेजसि व्यर्थो विमोहोऽयं भविष्यति । एवं व्याकुलचित्तोऽयं क्रोडरूपी जनार्दनः

ഈ അപാരതേജസ്സിന്റെ മുമ്പിൽ അവന്റെ മോഹപൂർണ്ണ ശ്രമം വ്യർത്ഥമാകും. ഇങ്ങനെ വ്യാകുലചിത്തനായി വരാഹരൂപിയായ ജനാർദ്ദനനും ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായി.

Verse 59

व्यावर्त्तितः शिवेनैव निर्व्याजकरुणाजुषा । ईदृशां ब्रह्ममुख्यानां सुराणां कोटिसंभवः

അവനെ നിർവ്യാജ കരുണയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ശിവൻ തന്നേ തിരികെ മടക്കി. ബ്രഹ്മമുഖ്യരായ ദേവന്മാരുടെ കോടികൾക്കും ഇത്തരത്തിലുള്ളതേ ഉദ്ഭവവും ഗതിയും.

Verse 60

यत्तेजःपरमाणुभ्यस्तस्य पारं दिदृक्षते । स्वात्मनो यो गतो ध्यात्वा समये भगवाञ्छिवः

അണുവിനേക്കാൾ സൂക്ഷ്മമായ ആ തേജസ്സിന്റെ അതിരുകൾ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, ഭഗവാൻ ശിവൻ യഥാസമയം ധ്യാനത്തിലൂടെ സ്വന്തം ആത്മാവിൽ ലയിച്ചു.

Verse 61

यदि बुद्धिं ददात्यस्मै तस्य नश्येदहंक्रिया । इत्येवं वदतां तेषां सिद्धानां सदयं वचः

'ഈശ്വരൻ ഇവന് സദ്ബുദ്ധി നൽകിയാൽ, ഇവന്റെ അഹങ്കാരം നശിക്കും.' സിദ്ധന്മാരുടെ കാരുണ്യപൂർണ്ണമായ വാക്കുകൾ ഇപ്രകാരമായിരുന്നു.

Verse 62

आकर्ण्य शीर्णाहंकारो ह्यहमात्मन्यचिंतयम् । न वेदराशिविज्ञानात्तपस्तीर्थनिषेवणात्

ഇതുകേട്ട് എന്റെ അഹങ്കാരം തകർന്നു, ഞാൻ ഉള്ളിൽ ചിന്തിച്ചു: 'വേദവിജ്ഞാനം കൊണ്ടോ, തപസ്സുകൊണ്ടോ, തീർത്ഥാടനം കൊണ്ടോ അല്ല...'

Verse 63

संजायते शिवज्ञानमस्यैवानुग्रहादृते । शीर्णेऽपि पक्षयुगले सीदत्यंगे ह्यचंचले

ശിവജ്ഞാനം ഭഗവാന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ മാത്രമേ ഉണ്ടാകൂ; അതില്ലെങ്കിൽ, ചിറകുകൾ ഒടിഞ്ഞാലും ജീവൻ നിശ്ചലമായ ശരീരത്തിൽ കിടന്നു കഷ്ടപ്പെടുന്നു.

Verse 64

पुनरुत्सहते चेतः स्वाहंकारस्य संग्रहे । धिङ्मामहं क्रियाक्रांतमनात्मबलवेदिनम्

എങ്കിലും മനസ്സ് വീണ്ടും അഹങ്കാരത്തെ സംഭരിക്കാൻ തുനിയുന്നു. കർമ്മങ്ങളിൽ മുഴുകി, അനാത്മാവിനെ ശക്തിയാണെന്ന് കരുതുന്ന എനിക്ക് ധിക്ക്.

Verse 65

शिवार्पितमनस्केभ्यः सिद्धेभ्यः सततं नमः । येषां संसर्गलब्धेन तपसा शोधिताशयः

ശിവാർപ്പിതമനസ്സുള്ള സിദ്ധന്മാർക്ക് നിരന്തരം നമസ്കാരം. അവരുടെ പുണ്യസത്സംഗലഭ്യമായ തപസ്സാൽ അന്തഃകരണാശയം ശുദ്ധമാകുന്നു.

Verse 66

शिवमेनं विजानामि स्वात्महेतुं पुरःस्थितम् । यत्प्रसादोपलब्धेन विभवेन समन्विताः

എന്റെ മുൻപിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഈ സത്തയെ ഞാൻ സ്വയം ശിവനെന്നു അറിയുന്നു—ആത്മഹേതു. അവന്റെ പ്രസാദത്തിൽ ലഭിച്ച വൈഭവം കൊണ്ടു അവർ പൂർണ്ണത പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 67

देवाः सर्वे भविष्यंति सततं शमितारयः । यस्य वेदा न जानंति परमार्थं महागमैः

എല്ലാ ദേവന്മാരും നിത്യമായി ശത്രുശമിതരാകും; എന്നാൽ മഹാഗമങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങൾക്കും അവന്റെ പരമാർത്ഥം അറിയാനാവില്ല.

Verse 68

तमेव शरणं यामि शंभुं विश्वविलक्षणम् । अवादिषमथाभाष्यं विष्णुं कमललोचनम्

ഞാൻ അവനെയേ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു—വിശ്വത്തിൽനിന്ന് വിലക്ഷണനായ ശംഭുവിനെ. തുടർന്ന് കമലലോചനനായ വിഷ്ണുവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഞാൻ പറഞ്ഞു.

Verse 69

लब्धदेहः शिवं भक्त्या संश्रितश्चन्द्रशेखरम् । अहो किमिदमाश्चर्यमागतं शौर्यशालिनाम्

ദേഹം വീണ്ടും ലഭിച്ച്, ഭക്തിയോടെ ചന്ദ്രശേഖരനായ ശിവന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ച് അവൻ പറഞ്ഞു—‘അഹോ! വീരന്മാരിൽ ഇതെന്തൊരു അത്ഭുതം വന്നെത്തി?’

Verse 70

शंभुना यत्समुद्भूतमहंकारमुपाश्रितौ । आवां परस्परं युद्धमाकर्ण्य विपुलं महत्

ശംഭുവിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിച്ച അഹങ്കാരത്തിന് അടിപ്പെട്ട് ഞങ്ങളിരുവരും പരസ്പരം നടത്തിയ ഘോരമായ യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ച് കേട്ട്...

Verse 71

स एव शंकरः सर्वमहंकारमथावयोः । अपाहरदमेयात्मा स्वमाहात्म्यप्रकाशनात्

അളവറ്റ ആത്മസ്വരൂപനായ ആ ശങ്കരൻ തന്നെ തൻ്റെ മാഹാത്മ്യം വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ഞങ്ങളുടെ അഹങ്കാരത്തെ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാക്കി.

Verse 72

इममीश्वरमानतं सुरैरनलस्तम्भमयं सदाशिवम् । अभिपूजयितुं प्रवर्तते स भवेद्वै भवसागरस्य नौः

ദേവന്മാരാൽ വണങ്ങപ്പെടുന്ന അഗ്നിസ്തംഭരൂപനായ ഈ സദാശിവനെ പൂജിക്കാൻ ആര് തയ്യാറാകുന്നുവോ, അവൻ സംസാരസാഗരത്തിന് ഒരു തോണിയായിത്തീരുന്നു.