Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 34

Devanagari script

संस्नाय ये चक्रसरस्यगाधे समस्ततीर्थैक शिरोविभूषणे । क्षणं विशंतीह निरीहमानसा निरेनसस्ते मम पार्षदा हि

Transliteration

saṃsnāya ye cakrasarasyagādhe samastatīrthaika śirovibhūṣaṇe | kṣaṇaṃ viśaṃtīha nirīhamānasā nirenasaste mama pārṣadā hi

Translation

ചക്രസരസ്സിന്റെ ആഴമുള്ള ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്—സകല തീർത്ഥങ്ങളുടെയും ശിരോഭൂഷണമായ അതിൽ—പിന്നെ ഇവിടെ ഒരു ക്ഷണമെങ്കിലും നിർഇഹമനസ്സോടെ പ്രവേശിക്കുന്നവർ പാപരഹിതരായി എന്റെ പാർഷദരാകുന്നു.

Word by Word

• संस्नाय: having bathed
• संस्नाय: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + √स्ना (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Gerund/Absolutive); अव्ययभाव (having bathed)

• ये: who
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन (Nom. pl.)

• चक्रसरसि: in the Cakra-lake
• चक्रसरसि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक) + सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (सरस्); सप्तमी; एकवचन (Loc. sg.); तत्पुरुषः (चक्रस्य सरः)

• अगाधे: deep
• अगाधे: Adhikarana (Location qualifier/अधिकरण-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अगाध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन (Loc. sg.); विशेषण (qualifying ‘चक्रसरसि’)

• समस्ततीर्थैकशिरोविभूषणे: in that which is the crest-ornament of all tīrthas
• समस्ततीर्थैकशिरोविभूषणे: Adhikarana (Location apposition/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: समस्त (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक) + एक (प्रातिपदिक) + शिरस् (प्रातिपदिक) + विभूषण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (विभूषण); सप्तमी; एकवचन (Loc. sg.); बहुपद-तत्पुरुषः (समस्ततीर्थानाम् एकं शिरः इव विभूषणम्)

• क्षणम्: for a moment
• क्षणम्: Kala-adhikarana (Duration/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन (Acc. sg.; duration)

• विशन्ति: enter
• विशन्ति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + √विश् (धातु)
• Form: लट् (Present); प्रथमपुरुष; बहुवचन; परस्मैपद (3rd pl. pres.)

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (here)

• निरीहमानसाः: with desireless minds
• निरीहमानसाः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निरीह (प्रातिपदिक) + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन (Nom. pl.); कर्मधारयः (निरीहं मानसं येषां ते)

• निरेनसः: sinless
• निरेनसः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर् + एनस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन (Nom. pl.); विशेषण (sinless)

• ते: they
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन (Nom. pl.)

• मम: my
• मम: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी; एकवचन (Gen. sg.)

• पार्षदाः: attendants, retinue
• पार्षदाः: Karta (Apposition/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पार्षद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा; बहुवचन (Nom. pl.)

• हि: indeed
• हि: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थ/निश्चयार्थक निपात (indeed/for)

Speaker

Śiva

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cakra-sarasa

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Acyuta (Viṣṇu)

Visual Art Cues

Scene: A deep, lotus-filled lake with a chakra emblem shimmering on the water; pilgrims bathe, then step toward a luminous sacred gateway with calm, desireless faces. Above, celestial attendants appear, hinting at pāriṣada status.

Characters & Entities

• Śiva
• Cakra-sarasa (Cakra Sarovar)
• Tīrthas
• Pārṣadas

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purification is completed by inner renunciation: bathing at the tīrtha and entering with desirelessness yields freedom from sin and divine proximity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Cakra-sarasa (Cakra Sarovar), praised as a crown-jewel among all sacred bathing places.

What ritualistic prescription is mentioned?

Perform snāna (ritual bathing) in Cakra-sarasa, then enter the sacred precinct with a nirīha (desireless) mind.