Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 48

Devanagari script

चतुर्वर्गात्मिका त्वं वै चतुर्वर्गफलोदये । त्वत्तः सर्वमिदं विश्वं त्वयि सर्वं जगन्निधे

Transliteration

caturvargātmikā tvaṃ vai caturvargaphalodaye | tvattaḥ sarvamidaṃ viśvaṃ tvayi sarvaṃ jagannidhe

Translation

നീ ധർമ്മം–അർത്ഥം–കാമം–മോക്ഷം എന്ന ചതുര്വർഗത്തിന്റെ ആത്മസ്വരൂപിണി; അവയുടെ ഫലങ്ങൾ നൽകുന്ന ദായിനിയും നീയേ. നിനക്കിൽ നിന്നാണ് ഈ സർവ്വവിശ്വം ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; നിനക്കുള്ളിൽ തന്നെയാണ് എല്ലാം നിലകൊള്ളുന്നത്, ഹേ ജഗന്നിധി.

Word by Word

• चतुर्-वर्ग-आत्मिका: whose essence is the four aims of life
• चतुर्-वर्ग-आत्मिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (प्रातिपदिक) + वर्ग (प्रातिपदिक) + आत्मन्/आत्मिक (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (चतुर्वर्गः आत्मा यस्याः)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; प्रथमा (1st), एकवचन

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चयार्थक-निपात

• चतुर्-वर्ग-फल-उदये: in the arising of the fruits of the four aims
• चतुर्-वर्ग-फल-उदये: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चतुर् (प्रातिपदिक) + वर्ग (प्रातिपदिक) + फल (प्रातिपदिक) + उदय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (चतुर्वर्गस्य फलस्य उदयः)

• त्वत्तः: from you
• त्वत्तः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: त्वद्/युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पञ्चमी (5th), एकवचन (ablative)

• सर्वम्: all
• सर्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st)/द्वितीया (2nd), एकवचन; अत्र—प्रथमा

• इदम्: this
• इदम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• विश्वम्: universe
• विश्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• त्वयि: in you
• त्वयि: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: त्वद्/युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; सप्तमी (7th), एकवचन

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• जगत्-निधे: O treasure of the world
• जगत्-निधे: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक) + निधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (जगतः निधिः)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Devī as the ‘treasure-house of the world’ with four symbolic streams (dharma-artha-kāma-mokṣa) emanating as light; the cosmos arises from her and dissolves back into her lap-like shelter.

Characters & Entities

• Caturvarga (dharma-artha-kāma-mokṣa)
• Jagannidhi (epithet of Devī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

All puruṣārthas—including mokṣa—are fulfilled through Devī, who is both the source and support of the cosmos.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the implied sacred locus where dharma and mokṣa are especially accessible through divine grace.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; the verse frames devotion as the root of attaining the four aims.