Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 69

Devanagari script

वसुस्वरूपिणी लक्ष्मीर्लक्ष्मीर्निर्वाणसंज्ञिका । तत्पार्श्वगा सदा येषां हृदि पंचनदे ह्यहम्

Transliteration

vasusvarūpiṇī lakṣmīrlakṣmīrnirvāṇasaṃjñikā | tatpārśvagā sadā yeṣāṃ hṛdi paṃcanade hyaham

Translation

വസുസ്വരൂപിണിയായ ലക്ഷ്മിയും ‘നിർവാണ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധയായ ലക്ഷ്മിയും—ഇവിടെ പഞ്ചനദയിൽ ഞാൻ ആരുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നുവോ, അവരുടെ സമീപത്ത് അവൾ സദാ നിലകൊള്ളും.

Word by Word

• वसुस्वरूपिणी: having the form of the Vasus/wealth
• वसुस्वरूपिणी: Visheshana (Adjective of लक्ष्मीः)
• Type: Adjective
• Root: वसु (प्रातिपदिक) + स्वरूपिन् (प्रातिपदिक) + ङीप् (स्त्री)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (वसु-स्वरूपिणी = having the form of the Vasus/wealth)

• लक्ष्मीः: Lakṣmī
• लक्ष्मीः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• लक्ष्मीः: Lakṣmī
• लक्ष्मीः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पुनरुक्ति (emphatic repetition)

• निर्वाणसंज्ञिका: named ‘Nirvāṇa’
• निर्वाणसंज्ञिका: Visheshana (Adjective of लक्ष्मीः)
• Type: Adjective
• Root: निर्वाण (प्रातिपदिक) + संज्ञिक (प्रातिपदिक) + टाप् (स्त्री)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (निर्वाण-नाम्नी/निर्वाण-संज्ञा यस्याः)

• तत्: of him/that
• तत्: Shashthi-sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; (sandhi in tatpārśvagā)

• पार्श्वगा: standing at (his) side
• पार्श्वगा: Visheshana (Adjective of लक्ष्मीः)
• Type: Adjective
• Root: पार्श्व (प्रातिपदिक) + ग (प्रातिपदिक) + टाप् (स्त्री)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (पार्श्वं गच्छति/स्थितः = staying at the side)

• सदा: always
• सदा: Kriya-visheshana (Temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण

• येषाम्: of whom
• येषाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: यद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम

• हृदि: in the heart
• हृदि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• पञ्चनदे: at Pañcanada
• पञ्चनदे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पञ्चनद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—द्विगुः (पञ्च + नद)

• हि: indeed
• हि: Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic/causal particle)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

Speaker

Śrī Viṣṇu

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Pañcanada (Bindu-Mādhava sphere)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Agnibindu (ṛṣi)

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu is envisioned dwelling in the devotee’s heart at Pañcanada, while Lakṣmī stands beside—one aspect showering wealth (vasu), another radiating the serenity of nirvāṇa—uniting prosperity and liberation.

Characters & Entities

• Śrī Viṣṇu
• Lakṣmī
• Pañcanada

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When the Divine is installed in the heart through devotion, both auspicious prosperity and liberation-oriented grace accompany the devotee.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Pañcanada in Kāśī, in relation to Viṣṇu’s presence as Bindu-Mādhava.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; the verse emphasizes inner devotion (heart-dwelling) linked to worship at Pañcanada.