Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 69

Devanagari script

अंभोज मुकुलाकारमंगुष्ठांगुलिसंमुखम् । हस्तद्वयं मृगाक्षीणां बहुभोगाय जायते

Transliteration

aṃbhoja mukulākāramaṃguṣṭhāṃgulisaṃmukham | hastadvayaṃ mṛgākṣīṇāṃ bahubhogāya jāyate

Translation

മൃഗാക്ഷിയായ സ്ത്രീകൾക്ക് താമരമുകുളാകൃതിയിലും അങ്കുഷ്ഠവും വിരലുകളും ശരിയായ വിന്യാസത്തിലുമുള്ള ഇരുകൈകളും ജീവിതത്തിൽ ബഹുഭോഗത്തിനും സമൃദ്ധിക്കും കാരണമാകുന്നു എന്നു പറയുന്നു.

Word by Word

• अंभोज: lotus
• अंभोज: Upamana (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: अंभोज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपमान-शब्द (as comparator)

• मुकुल-आकारम्: bud-shaped
• मुकुल-आकारम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुकुल (प्रातिपदिक) + आकार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• अंगुष्ठ-अंगुलि-संमुखम्: with thumb and fingers facing (forward)
• अंगुष्ठ-अंगुलि-संमुखम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अंगुष्ठ (प्रातिपदिक) + अंगुलि (प्रातिपदिक) + संमुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• हस्त-द्वयम्: the pair of hands
• हस्त-द्वयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हस्त (प्रातिपदिक) + द्वय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• मृग-अक्षीणाम्: of the deer-eyed women
• मृग-अक्षीणाम्: Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक) + अक्षी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; बहुव्रीहिः—‘मृगाक्षी’ = मृगस्य इव अक्षिणी यस्याः (deer-eyed women)

• बहु-भोगाय: for much enjoyment
• बहु-भोगाय: Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + भोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन

• जायते: is born/arises
• जायते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta-kṣetra (Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Generic listener within purāṇic dialogue frame

Visual Art Cues

Scene: Auspicious hands of a doe-eyed woman are compared to a lotus-bud, with well-proportioned thumb and fingers, symbolizing prosperity and enjoyment; Kāśī’s sacred ambience subtly frames the scene.

Characters & Entities

• Skanda
• Kāśī (Vārāṇasī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It links auspicious form with well-being and fulfillment, echoing the Purāṇic view that harmony reflects पुण्य (merit).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kāśī Khaṇḍa framework centers on Kāśī, though this verse is about hand-omens rather than a site.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.