Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 66
आर्द्रधात्रीफलोन्माना मृदः शौचे प्रकीर्तिताः । सर्वाश्चाहुतयोप्येवं ग्रासाश्चांद्रायणेपि च । प्रागास्य उदगास्योवा सूपविष्टः शुचौ भुवि । उपस्पृशेद्विहीनायां तुषांगारास्थिभस्मभिः
ārdradhātrīphalonmānā mṛdaḥ śauce prakīrtitāḥ | sarvāścāhutayopyevaṃ grāsāścāṃdrāyaṇepi ca | prāgāsya udagāsyovā sūpaviṣṭaḥ śucau bhuvi | upaspṛśedvihīnāyāṃ tuṣāṃgārāsthibhasmabhiḥ
ശൗചത്തിൽ ഉപയോഗിക്കേണ്ട മണ്ണിന്റെ അളവ് ഈർപ്പമുള്ള ധാത്രീ (നെല്ലിക്ക) ഫലത്തിന്റെ അളവിനൊപ്പമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. അതേ അളവ് എല്ലാ ആഹുതികളിലും, ചാന്ദ്രായണ വ്രതത്തിലെ ഗ്രാസങ്ങളിലും ബാധകമാണ്. ശുദ്ധമായ നിലത്തിൽ ശരിയായി ഇരുന്ന് കിഴക്കോട്ടോ വടക്കോട്ടോ മുഖം തിരിച്ച് ഉപസ്പർശനം/ആചമനം ചെയ്യണം; യോജ്യവസ്തു ലഭ്യമല്ലെങ്കിൽ തുഷം, അങ്കാരം, അസ്ഥിഭസ്മം അല്ലെങ്കിൽ ഭസ്മം ഉപയോഗിച്ചും ചെയ്യാം.
Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly as Skanda teaching Agastya)
Tirtha: Kāśī-kṣetra (ritual conduct context)
Type: kshetra
Scene: A ritual teacher demonstrates a measured clod of earth the size of a fresh āmalakī; beside him, a vrata-observer counts Cāndrāyaṇa morsels; a clean mat on the ground is oriented east/north; a small tray shows substitutes—chaff, charcoal, bone-ash, ash—labeled for scarcity situations.
FAQs
Purification is governed by precise dharmic measures and mindful orientation, yet dharma also provides practical substitutes in scarcity.
The instruction belongs to the Kāśī Khaṇḍa’s ritual framework; it does not single out a named tīrtha in this verse.
Earth for cleansing is measured by a fresh āmalakī; the same standard applies to offerings and Cāndrāyaṇa morsels; face east or north on clean ground; substitutes like chaff/charcoal/ashes are allowed if needed.