Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 80

आनंदकाननमिदं सुखदं पुरैव तत्त्रापि चक्रसरसी मणिकर्णिकाऽथ । स्वः सिंधुसंगतिरथो परमास्पदं च विश्वेशितुः किमिह तन्न विमुक्तये यत्

ānaṃdakānanamidaṃ sukhadaṃ puraiva tattrāpi cakrasarasī maṇikarṇikā'tha | svaḥ siṃdhusaṃgatiratho paramāspadaṃ ca viśveśituḥ kimiha tanna vimuktaye yat

ഈ ആനന്ദകാനനം പുരാതനകാലം മുതൽ സുഖദായകം. ഇതിൽ ചക്രസരസി—മണികർണിക—യും സ്വർഗ്ഗനദിയുടെ സംഗമവും ഉണ്ട്. ഇത് വിശ്വേശ്വര ശിവന്റെ പരമ ആലയം. ഇവിടെ മോക്ഷത്തിലേക്കു നയിക്കാത്തത് എന്തുണ്ട്?

ānanda-kānanamthis grove of bliss
ānanda-kānanam:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootānanda (प्रातिपदिक) + kānana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष: 'आनन्दस्य काननम्'
idamthis
idam:
Karta-sāmānādhikaraṇa (कर्तृसमानााधिकरण)
TypeAdjective
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
sukha-damgiving happiness
sukha-dam:
Karta-sāmānādhikaraṇa (कर्तृसमानााधिकरण)
TypeAdjective
Rootsukha (प्रातिपदिक) + da (धातु/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष: 'सुखं ददाति'
purāformerly/once
purā:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootpurā (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (adverb of time)
evaindeed
eva:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
tatrathere
tatra:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (locative adverb)
apialso
api:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootapi (अव्यय)
Formनिपात (particle), समुच्चय/अपि-अर्थे
cakra-sarasīCakra-lake
cakra-sarasī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcakra (प्रातिपदिक) + sarasī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष: 'चक्रस्य सरसी'
maṇikarṇikāMaṇikarṇikā
maṇikarṇikā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmaṇi (प्रातिपदिक) + karṇikā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष: 'मणेः कर्णिका' (proper name)
athaand then/also
atha:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootatha (अव्यय)
Formनिपात (sequencing particle)
svaḥheaven
svaḥ:
Adhikaraṇa (अधिकरण/goal-context)
TypeIndeclinable
Rootsvaḥ (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्यय, स्वर्गवाचक (heaven)
siṃdhu-saṃgatiḥconfluence with the ocean/river
siṃdhu-saṃgatiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsiṃdhu (प्रातिपदिक) + saṃgati (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष: 'सिन्धोः संगतिः'
rathaḥa chariot
rathaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootratha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
parama-āspadamthe supreme abode
parama-āspadam:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootparama (प्रातिपदिक) + āspada (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय: 'परमम् आस्पदम्'
caand
ca:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
viśveśituḥof the Lord of the universe
viśveśituḥ:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootviśva (प्रातिपदिक) + īśitṛ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; तत्पुरुष: 'विश्वस्य ईशिता'
kimwhat?
kim:
Karma/Predicate (प्रश्न)
TypeNoun
Rootkim (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; प्रश्नार्थक
ihahere
iha:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootiha (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय
tatthat
tat:
Karta/Karma (सन्दर्भानुसार)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
nanot
na:
Negation (निषेध)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formनिषेधार्थक अव्यय (negation)
vimuktayefor liberation
vimuktaye:
Sampradāna (सम्प्रदान/Goal)
TypeNoun
Rootvimukti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन
yatwhich/that (as cause)
yat:
Karta/Karma (सन्दर्भानुसार)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly presents Skanda speaking to Agastya)

Tirtha: Ānandakānana; Maṇikarṇikā (Cakrasarasī)

Type: ghat

Listener: Ṛṣis (frame typical; not explicit)

Scene: A sacred map-like tableau: the bliss-grove Ānandakānana, the Cakrasarasī/Maṇikarṇikā pool/ghāṭa, the shining Gaṅgā as ‘heavenly river,’ and Viśveśvara’s temple as the axis; pilgrims move through each node toward a central radiance labeled ‘vimukti.’

Ā
Ānandakānana
C
Cakrasarasī
M
Maṇikarṇikā
V
Viśveśvara (Śiva)
K
Kāśī (Vārāṇasī)

FAQs

Kāśī is portrayed as inherently liberation-giving: its sacred sites and Śiva’s presence make the entire kṣetra oriented toward vimukti.

Maṇikarṇikā (identified with Cakrasarasī) within Ānandakānana/Kāśī, along with the revered river-confluence associated with the heavenly river.

No explicit rite (snāna, dāna, japa, vrata) is stated in this verse; it functions as a mahātmya declaration that the very kṣetra leads to liberation.