Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 43

Devanagari script

कुण्डनी पेषणी चुल्ली ह्युदकुम्भी तु मार्जनी । तासां च पंचसूनानां निराकरणहेतवः । क्रतवः पंच निर्द्दिष्टा गृहिश्रेयोभिवर्द्धनाः

Transliteration

kuṇḍanī peṣaṇī cullī hyudakumbhī tu mārjanī | tāsāṃ ca paṃcasūnānāṃ nirākaraṇahetavaḥ | kratavaḥ paṃca nirddiṣṭā gṛhiśreyobhivarddhanāḥ

Translation

ഉരൽ, ജന്ത, അടുപ്പ്, ജലകുംഭം, ചൂൽ—ഇവയാണ് ഗൃഹത്തിലെ അഞ്ചു ‘സൂനകൾ’ (അജ്ഞാതഹിംസയുടെ കാരണങ്ങൾ) എന്നു പ്രസ്താവിച്ചത്. ഇവയിൽ നിന്നുള്ള ദോഷനിവാരണത്തിനായി അഞ്ചു നിത്യയജ്ഞങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അവ ഗൃഹസ്ഥന്റെ ശ്രേയസ്സും മംഗളവും വർധിപ്പിക്കുന്നു।

Word by Word

• कुण्डनी: washing-pot / water-vessel (one of the five)
• कुण्डनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुण्डनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• पेषणी: grinding-stone / mill
• पेषणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पेषणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• चुल्ली: hearth / stove
• चुल्ली: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चुल्ली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय

• उदकुम्भी: water-pot
• उदकुम्भी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उदकुम्भी = उदक (प्रातिपदिक) + कुम्भी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (water-pot)

• तु: and/but
• तु: Sambandha (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय

• मार्जनी: broom / cleaning implement
• मार्जनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मार्जनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तासाम्: of those (things)
• तासाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय (conjunction), अव्यय

• पञ्चसूनानाम्: of the five (household) ‘sūnā’ (harm-causing acts/places)
• पञ्चसूनानाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पञ्चसून = पञ्च (संख्या-प्रातिपदिक) + सून (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; द्विगु-समास (five ‘sūnā’/sources of harm)

• निराकरणहेतवः: causes/means of removal
• निराकरणहेतवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निराकरणहेतु = निराकरण (प्रातिपदिक) + हेतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (causes of removal)

• क्रतवः: rites / sacrifices
• क्रतवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्रतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक-विशेषण, अव्ययवत् प्रयोग (indeclinable numeral)

• निर्दिष्टाः: are prescribed/indicated
• निर्दिष्टाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नि√दिश् (धातु) → निर्दिष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; passive participle ‘having been indicated’

• गृहिश्रेयोभिवर्द्धनाः: increasing the welfare of householders
• गृहिश्रेयोभिवर्द्धनाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गृहिश्रेयोऽभिवर्द्धन = गृहिन् (प्रातिपदिक) + श्रेयस् (प्रातिपदिक) + अभिवर्द्धन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (enhancers of householder’s welfare)

Speaker

Deductive (sectional narration; likely Sūta speaking in a dharma-teaching passage)

Visual Art Cues

Scene: A traditional gṛhastha household: mortar and pestle, grinding-stone, hearth with fire, water-pot, and broom shown as symbolic sources of inadvertent harm; beside them, five small ritual vignettes representing the pañca-mahāyajñas.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A householder should consciously counter unavoidable daily harm through prescribed daily yajñas, aligning domestic life with ahiṃsā and dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is directly praised in this verse; it is a general dharma teaching within the Dharmāraṇya section.

What ritualistic prescription is mentioned?

The verse introduces the pañca-yajña (five daily rites) as the remedy for the pañca-sūnā (five household sources of harm).