Mantra 6
Rishi: Bhṛgu lineage (explicitly invoked); in Vājasaneyin liturgy, treated as authoritative primordial seers.
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
अ॒यमि॒ह प्र॑थ॒मो धा॑यि धा॒तृभि॒र्होता॒ यजि॑ष्ठो अध्व॒रेष्वीड्य॑: । यमप्न॑वानो॒ भृग॑वो विरुरु॒चुर्वने॑षु चि॒त्रं वि॒भ्वं॒ वि॒शे-वि॑शे
Transliteration
ayám ihá prathamó dhā́yi dhātṛ́bhir hotā́ yájiṣṭho adhvaréṣv ī́ḍyaḥ | yám apnávāno bhr̥gávo virurucúr váneṣu citráṃ vibhváṃ víśe-viśe
Translation
ഇവൻ (അഗ്നി) ഇവിടെ ധാതൃകൾ (വിധാതാക്കൾ) ആദ്യം സ്ഥാപിച്ചതാണ്—ഹോതൃ, യാഗങ്ങളിൽ ഏറ്റവും യജിഷ്ഠൻ, സ്തുത്യൻ. അവനെ പ്രാപിച്ച ഭൃഗുക്കൾ വനങ്ങളിൽ അവനെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു—അത്ഭുതൻ, സർവ്വവ്യാപി, ഓരോ വിശേ-വിശേ (കുലം കുലമായി).
Padapatha (Word Analysis)
अयम् । इह । प्रथमः । धायि । धातृभिः । होता । यजिष्ठः । अध्वरेषु । ईड्यः । यम् । अप्नवानः । भृगवः । विरुरुचुः । वनेषु । चित्रम् । विभ्वम् । विशे-विशे
Word by Word
अयम्this (one)
अयम्:
Kartā
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इहhere
इह:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
प्रथमःfirst
प्रथमः:
Kartā
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
धायिwas placed/established
धायि:
Karma
TypeVerb
Rootधा (डुधाञ् धारणे) / धा (स्थापने) — कर्मणि
धातृभिःby the establishers/creators
धातृभिः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootधातृ (कृदन्त-प्रातिपदिक; धा + तृच्)
होताthe Hotṛ-priest (invoker)
होता:
Kartā
TypeNoun
Rootहोतृ (प्रातिपदिक)
यजिष्ठःmost worshipful / best at sacrifice
यजिष्ठः:
Kartā
TypeAdjective
Rootयजिष्ठ (यज्-धातु से श्रेष्ठार्थक; superlative adj.)
अध्वरेषुin the sacrifices
अध्वरेषु:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootअध्वर (प्रातिपदिक)
ईड्यःpraiseworthy / to be praised
ईड्यः:
Kartā
TypeAdjective
Rootईड्य (कृदन्त-प्रातिपदिक; √ईड्/ईळ् ‘स्तुतौ’ + यत्)
यम्whom
यम्:
Karma
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अप्नवानःpossessing abundance / prosperous
अप्नवानः:
Kartā
TypeAdjective
Rootअप्नवत् (प्रातिपदिक) / अप्न् (धातु ‘प्रापणे/धने’) से ‘अप्न’ ‘समृद्धि’
भृगवःthe Bhṛgus
भृगवः:
Kartā
TypeNoun
Rootभृगु (प्रातिपदिक)
विरुरुचुःshone forth / became radiant
विरुरुचुः:
Kartā
TypeVerb
Rootवि + रुच् (रुचँ दीप्तौ)
वनेषुin the woods/forests
वनेषु:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
चित्रम्bright, wondrous
चित्रम्:
Karma
TypeAdjective
Rootचित्र (प्रातिपदिक)
विभ्वम्all-pervading, mighty
विभ्वम्:
Karma
TypeAdjective
Rootविभ्व (प्रातिपदिक)
विशेfor a clan/people
विशे:
Sampradāna
TypeNoun
Rootविश् (प्रातिपदिक ‘जन/कुल/समुदाय’)
विशेfor each clan (repeated: ‘clan by clan’)
विशे:
Sampradāna
TypeNoun
Rootविश् (प्रातिपदिक ‘जन/कुल/समुदाय’)
Entities Mentioned
A
AgniD
Dhātṛs (Ordainers)B
BhṛgusRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes