Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 4

Rishi: Puruṣa-sūkta tradition
Devata: Puruṣa / Prajāpati
Chandas: Triṣṭubh

त्रि॒पादू॒र्ध्व उदै॒त्पुरु॑ष॒: पादो॑ऽस्ये॒हाभ॑व॒त् पुन॑: । ततो॒ विष्व॒ङ् व्य॒क्रामत्साशनानश॒ने अ॒भि

tripā́d ūrdhvá udáit púruṣaḥ pā́do ’syehā́bhavat púnaḥ | táto víṣvaṅ vyàkrāmat sā́śanān aśáne abhí

മൂന്ന് പാദങ്ങളാൽ പുരുഷൻ ഊർദ്ധ്വമായി ഉദിച്ചു; അവന്റെ ഒരു പാദം വീണ്ടും ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷമായി. അവിടെ നിന്ന് അവൻ എല്ലാദിക്കുകളിലും വ്യാപിച്ചു—ഭക്ഷകനെയും ഭക്ഷ്യമായ ആഹാരത്തെയും അതിക്രമിച്ച്।

त्रिपात् । ऊर्ध्वः । उदैत् । पुरुषः । पादः । अस्य । इह । अभवत् । पुनः । ततः । विष्वङ् । वि । अक्रामत् । स । अशनान् । अशने । अभि

त्रिपात्three-footed / having three quarters
त्रिपात्:
विशेषण (कर्तृ-पदस्य)
TypeNoun (numeral-compound)
Rootत्रि + पाद (प्रातिपदिक)
ऊर्ध्वःupwards; aloft
ऊर्ध्वः:
विशेषण (कर्तृ-पदस्य)
TypeAdjective
Rootऊर्ध्व (प्रातिपदिक)
उदैत्rose up; went upward
उदैत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootउद् + इ (धातु)
पुरुषःthe Puruṣa (Cosmic Person)
पुरुषः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
पादःone quarter; one foot
पादः:
कर्तृ/विषय (अभवत् इत्यस्य)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
अस्यof him; his
अस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इहhere
इह:
अधिकारण (देश)
TypeIndeclinable
Rootइह (अव्यय)
अभवत्became; came to be
अभवत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootभू (धातु)
पुनःagain; further
पुनः:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
ततःfrom that; thereafter
ततः:
अपादान (हेतु/उत्पत्तिस्थान)
TypePronoun (ablatival adverb)
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विश्वङ्on all sides; in every direction
विश्वङ्:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootविश्वञ्च्/विश्वङ् (अव्यय)
व्यक्रामत्strode forth; pervaded
व्यक्रामत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootवि + क्रम् (धातु)
सःhe
सः:
कर्तृ (व्यक्रामत् इत्यस्य)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अशनानशनेin the eating and the non-eating (i.e., in the sentient and the insentient)
अशनानशने:
अधिकारण (विषय/क्षेत्र)
TypeCompound Noun (dvandva, locative)
Rootअशन (प्रातिपदिक) + अनशन (प्रातिपदिक)
अभिtowards; over; upon
अभि:
क्रियायोगे (उपसर्गार्थः: ‘अभितः/अभिमुखम्’)
TypeIndeclinable (preverb)
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
P
Puruṣa
P
Prajāpati