Mantra 25
Rishi: RV provenance; received in Vājasaneyin liturgy.
Devata: Indra-Pūṣan (dual).
Chandas: Triṣṭubh (by RV parallel style).
Samhita Patha (Devanagari)
यन्नि॒र्णिजा॒ रेक्ण॑सा॒ प्रावृ॑तस्य रा॒तिं गृ॑भी॒तां मु॑ख॒तो नय॑न्ति । सुप्रा॑ङ॒जो मेम्य॑द्वि॒श्वरू॑प इन्द्रापू॒ष्णोः प्रि॒यमप्ये॑ति॒ पाथ॑:
Transliteration
yán nirṇíjā rékṇasā prā́vṛtasya rātíṃ gṛbhītā́ṃ múkhato náyanti | súprāṅjo mémyad viśvárūpa indrāpūṣṇóḥ priyám ápy eti páthaḥ
Translation
വസ്ത്രവും ധനവും സഹിതമായി, നന്നായി മൂടപ്പെട്ടവന്റെ (സുആവൃതന്റെ) കൈപ്പറ്റിയ ദാനം അവർ മുൻവശത്തുനിന്ന് നയിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ സുന്ദരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, വിശ്വരൂപനായ (അശ്വൻ) ഹിന്നഹിനാടം ചെയ്ത് മുന്നോട്ട് നീങ്ങി ഇന്ദ്ര-പൂഷന്മാരുടെ പ്രിയ പാതയെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Padapatha (Word Analysis)
यत् । नि॒र्णिजा॑ । रेक्ण॑सा । प्रा॒वृ॑तस्य । रा॒तिम् । गृ॒भी॒ताम् । मु॒ख॒तः । नय॑न्ति । सु॒प्रा॑ङ॒जः । मे॒म्य॑त् । वि॒श्वरू॑पः । इ॒न्द्रा॒पू॒ष्णोः । प्रि॒यम् । अपि॑ । ए॒ति॒ । पाथ॑ः
Word by Word
यत्which/that
यत्:
सम्बन्ध/विशेष्य (यस्य… तस्य… प्रकारेण) / कर्म (सन्दर्भानुसार)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
निर्णिजाwith (his) shining armour/brightness
निर्णिजा:
करण
TypeNoun
Rootनिर्णिज् (स्त्री. प्रातिपदिक)
रेक्णसाwith wealth/splendour
रेक्णसा:
करण
TypeNoun
Rootरेक्णस् (नपुंसक प्रातिपदिक) अथवा रेक्ण (धन/सम्पत्ति)
प्रावृतस्यof the covered/enveloped one
प्रावृतस्य:
सम्बन्ध (यस्य)
TypeAdjective (past participle)
Rootप्र-आ-√वृ (वृञ् वरणे) → प्रावृत (कृदन्त-भूतकृदन्त)
रातिम्gift; bounty
रातिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootराति (स्त्री. प्रातिपदिक; √रा/√दा ‘to give’ से ‘gift’)
गृभीताम्seized/held
गृभीताम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective (past participle)
Root√ग्रह् (ग्रहणे) → गृभीत (भूतकृदन्त)
मुखतःfrom the front; from the mouth
मुखतः:
अपादान/अधिकरण (स्थानतः ‘from the front/mouth’)
TypeIndeclinable (ablatival adverb)
Rootमुख (नपुंसक/पुं. प्रातिपदिक) + तस् (अव्ययीभाव)
नयन्तिthey lead/carry
नयन्ति:
क्रिया
TypeVerb
Root√नी (नयने)
सुप्राङ्जःwell-forward/beautifully directed
सुप्राङ्जः:
कर्ता (आगामी कर्तृपदस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootसु-प्राञ्च् (प्राञ्च् ‘turned forward’ + सु)
मेम्यत्bleating/roaring (sounding)
मेम्यत्:
कर्ता-विशेषण
TypeAdjective/Participle
Root√मि/√म्य (ध्वनौ/गर्जने; ‘to bleat/roar’ इत्यर्थे) → मेम्यत् (वर्तमानकृदन्त)
विश्व-रूपःof all forms; multiform
विश्व-रूपः:
कर्ता
TypeAdjective/Noun
Rootविश्व + रूप (समास: कर्मधारय/बहुव्रीहि)
इन्द्रापूष्णोःof Indra and Pūṣan
इन्द्रापूष्णोः:
सम्बन्ध (इन्द्र-पूष्णोः)
TypeNoun (dual genitive)
Rootइन्द्र + पूषन् (द्वन्द्व/समाहार-सम्बन्ध; षष्ठी द्विवचन)
प्रियम्the dear (thing); what is pleasing
प्रियम्:
कर्म
TypeNoun/Adjective
Rootप्रिय (विशेषण-प्रातिपदिक)
अपिalso; indeed
अपि:
सम्बन्ध/निपात
TypeIndeclinable
Rootअपि
एतिgoes; comes; reaches
एति:
क्रिया
TypeVerb
Root√इ (गत्यर्थे)
पाथःpath; course; way
पाथः:
अधिकरण/कर्म (सन्दर्भानुसार ‘path/way’)
TypeNoun
Rootपाथस् (नपुंसक प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
IndraP
PūṣanRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes