Mantra 18

Rishi: Traditional: attributed within the Svastyayana corpus to seers of benedictory hymns (often connected with Śaunaka/Āṅgirasa lineages in later indexing); VS internal r̥ṣi assignment is not explicit here

Devata: Īśāna/Lord of all; with explicit invocation of Pūṣan as protector

Chandas: Triṣṭubh (benedictory triṣṭubh style)

Samhita Patha (Devanagari)

तमीशा॑नं॒ जग॑तस्त॒स्थुष॒स्पतिं॑ धियञ्जि॒न्वमव॑से हूमहे व॒यम् । पू॒षा नो॒ यथा॒ वेद॑सा॒मस॑द् वृ॒धे र॑क्षि॒ता पा॒युरद॑ब्धः स्व॒स्तये॑

Transliteration

tám īśā́naṁ jágatas tastúṣas pátiṁ dhiyáñ jinvám ávase hūmahe vayám | pūṣā́ no yáthā védasā́masad vṛ́dhe rakṣitā́ pāyúr ádabdhaḥ svastáye

Translation

ചലിക്കുന്നതും നിശ്ചലമായതുമായ ഈ സർവ്വജഗത്തിന്റെ ഈശാനനെയും അധിപതിയെയും, ധിയെ (ഭക്തിചിന്ത) ഉണർത്തുന്നവനെയും—സഹായത്തിനായി ഞങ്ങൾ ആഹ്വാനം ചെയ്യുന്നു. പൂഷൻ ജ്ഞാനത്താൽ നമ്മുടെ സമീപത്ത് വർദ്ധിക്കുവാൻ ഇരിക്കട്ടെ; അവൻ നമ്മുടെ രക്ഷകൻ, പായു (കാവൽക്കാരൻ), അദബ്ധ (വഞ്ചിക്കപ്പെടാത്ത) ആയി നമ്മുടെ സ്വസ്തിക്കായി നിലകൊള്ളട്ടെ.

Padapatha (Word Analysis)

तम् । ईशा॑नम् । जग॑तः । त॒स्थुषः॑ । पतिम्॑ । धियम् । जि॒न्वम् । अव॑से । हूमहे । व॒यम् । पू॒षा । नः॒ । यथा॑ । वेद॑सा । अम॑सत् । वृ॒धे । र॒क्षि॒ता । पा॒युः । अद॑ब्धः । स्व॒स्तये॑

Word by Word

• तम्: him / that one
• तम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• ईशानम्: the ruler, lord
• ईशानम्: कर्म
• Type: Noun/Adjective
• Root: ईशान (प्रातिपदिक; √ईश् ‘to rule’ से)

• जगतः: of the world / of the moving creation
• जगतः: सम्बन्ध (षष्ठी) / अधिष्ठेय-सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)

• तस्थुषः: of the standing (creation)
• तस्थुषः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun (Kṛdanta) / Adjective
• Root: तस्थुस् (कृदन्त-प्रातिपदिक; √स्था ‘to stand’ का परिपूर्ण/परफेक्ट्-भाग)

• पतिम्: lord, master
• पतिम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: पति (प्रातिपदिक)

• धियम्: thought, prayer, insight
• धियम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: धि (प्रातिपदिक)

• जिन्वम्: impelling / quickening (our prayer)
• जिन्वम्: सम्बोधन-सम्बन्ध (देवस्य विशेषणम्)
• Type: Verb (imperative/participle-like Vedic form) / Adjective
• Root: √जिव्/√जिन्व् (धातु; ‘to quicken, impel, gladden’)

• अवसे: for help, for protection
• अवसे: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: अवस् (प्रातिपदिक) / √अव् ‘to protect’ से भाव

• हूमहे: we invoke
• हूमहे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √ह्वे (धातु; ‘to call, invoke’)

• वयम्: we
• वयम्: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• पूषा: Pūṣan
• पूषा: कर्तृ (आशीर्वाद-वाक्ये)
• Type: Noun (deity name)
• Root: पूषन् (प्रातिपदिक)

• नः: our
• नः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Pronoun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• यथा: as, so that
• यथा: सम्बन्ध (उपपद-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)

• वेदसा: by knowledge / by sacred wisdom
• वेदसा: करण
• Type: Noun
• Root: वेदस् (प्रातिपदिक)

• अमसत्: may he be / he became
• अमसत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु; ‘to be’)

• वृधे: for increase, for prosperity
• वृधे: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: वृध् (प्रातिपदिक; ‘growth, increase’) / √वृध् से भाव

• रक्षिता: protector
• रक्षिता: कर्तृ (विशेषणरूपेण पूष्णः)
• Type: Noun (agent) / Adjective
• Root: रक्षितृ (कृदन्त-प्रातिपदिक; √रक्ष् ‘to protect’ से)

• पायुः: guardian
• पायुः: कर्तृ (विशेषणरूपेण)
• Type: Noun
• Root: पायु (प्रातिपदिक; ‘guardian, protector’)

• अदब्धः: uninjured, undeceived
• अदब्धः: कर्तृ-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: अ-दब्ध (प्रातिपदिक; ‘unharmed, unbeguiled’; √दभ् ‘to harm/deceive’ + नञ्)

• स्वस्तये: for well-being, for welfare
• स्वस्तये: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: स्वस्ति (प्रातिपदिक)

Entities Mentioned

• Īśāna (Sovereign Lord of all that moves and stands)
• Pūṣan