Mantra 28
Rishi: Śukla-Yajurvedic tradition
Devata: Prajāpati / Paśu (victim as divine body), with prāṇa-bandhu
Chandas: Yajus; irregular
Samhita Patha (Devanagari)
यद॑स्या अᳪहु॒भेद्या॑: कृ॒धु स्थू॒लमु॒पात॑सत् । मु॒ष्काविद॑स्या एजतो गोश॒फे श॑कु॒लावि॑व
Transliteration
yád asyā́ aṃhú-bhedyāḥ kṛdhú sthū́lam upā́tasat | múṣkāv íd asyā́ ejató gośaphé śakulā́v iva
Translation
അവൻ/അവൾ സംകോചബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകേണ്ടപ്പോൾ, അടുത്ത് അമർത്തിവരുമ്പോൾ അതിനെ സ്ഥൂലം (ദൃഢം) ആക്കുക. അവന്റെ/അവളുടെ രണ്ടു വൃഷണങ്ങൾ ചലിക്കുന്നവ—പശുവിന്റെ കുളമ്പിനരികിലെ രണ്ടു പക്ഷികളെപ്പോലെ.
Padapatha (Word Analysis)
यद्॑ । अ॒स्या॒ः । अ॒म्॒हु॒-भेद्या॑ः । कृ॒धु । स्थू॒लम् । उ॒प-आत॑सत् । मु॒ष्कौ । इत् । अ॒स्या॒ः । ए॒ज॒तः॒ । गो॒-श॒फे । श॒कु॒लौ । इ॒व॒
Word by Word
यत्which/that
यत्:
— (सम्बन्ध/अन्वय-निर्देशक)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द
अस्याःof her
अस्याः:
सम्बन्ध (Genitive)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / अस्य-रूप
अंहुभेद्याः(of her) that is ‘to be split/cleft at the aṃhu’ (i.e., at the narrow/weak part)
अंहुभेद्याः:
सम्बन्ध (Genitive qualifier)
TypeAdjective
Rootअंहु-भेद्य (प्रातिपदिक; बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समास)
कृधुmake / do
कृधु:
क्रिया (आज्ञा); कर्ता = त्वम् (अध्याहृत)
TypeVerb
Rootकृ (धातु) — लोट्
स्थूलम्thick, stout
स्थूलम्:
कर्म (of कृधु)
TypeAdjective
Rootस्थूल (प्रातिपदिक)
उपnear, towards
उप:
— (क्रियाविशेषण/उपसर्गार्थ)
TypeIndeclinable
Rootउप (उपसर्ग/अव्यय)
आतसत्struck / smote
आतसत्:
क्रिया; कर्ता = (तत्/यत्)
TypeVerb
Rootतस्/तंस् (धातु; ‘to strike/beat’—वेदिक प्रयोग) — लङ्
मुष्कौthe testicles
मुष्कौ:
कर्म (अविदत् इत्यस्य)
TypeNoun
Rootमुष्क (प्रातिपदिक)
अविदत्found / obtained
अविदत्:
क्रिया; कर्ता = (तत्/यत्)
TypeVerb
Rootविद् (धातु; ‘to find/obtain’) — लङ्
अस्याःof her
अस्याः:
सम्बन्ध (Genitive)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
एजतःof the moving/trembling one
एजतः:
सम्बन्ध/विशेषण
TypeParticiple (Adjective)
Rootएजत् (वर्तमान-कृदन्त; √एज् ‘to move/tremble’)
गोशफेin/at the cow’s hoof
गोशफे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootगो-शफ (समास-प्रातिपदिक; ‘cow-hoof’)
शकुलौtwo birds (sparrows/birds)
शकुलौ:
कर्तृ (of implied comparison/being)
TypeNoun
Rootशकुल (प्रातिपदिक)
इवlike, as
इव:
— (उपमा)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Entities Mentioned
P
PrajāpatiP
Paśu (the victim as divine body)P
Prāṇa (as bandhu/inner correlate)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes