Mantra 49
Rishi: Yājñavalkya-tradition (school attribution)
Devata: Devīr Dvāraḥ (Divine Doors), with Aśvins and Sarasvatī; oriented toward Indra’s empowerment
Chandas: Tr̥ṣṭubh-like cadence (yajus-style verse)
Samhita Patha (Devanagari)
दे॒वीर्द्वारो॑ अ॒श्विना॑ भि॒षजेन्द्रे॒ सर॑स्वती । प्रा॒णं न वी॒र्यं॒ न॒सि द्वारो॑ दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑
Transliteration
devī́r dvā́ro aśvínā bhiṣájéndre sárasvatī | prāṇáṃ ná vīryàṃ ná asi dvā́ro dadhur indriyáṃ vasúvane vasudhéyasya vyantu yája
Translation
ദൈവീ ദ്വാരങ്ങൾ—ഭിഷജ് (വൈദ്യൻ) രൂപത്തിലുള്ള അശ്വിന്മാരും സരസ്വതിയും—ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി (സ്ഥാപിതമാകട്ടെ). നീ പ്രാണംപോലെയും വീര്യംപോലെയും ആകുന്നു; ദ്വാരങ്ങൾ ഇന്ദ്രിയ (ഇന്ദ്രശക്തി) സ്ഥാപിച്ചു. വസുവനെ (ധനലാഭത്തിൽ), വസുധേയ (ധനസ്ഥാപനം)ക്കായി അവ വിശാലമായി തുറക്കട്ടെ; യജ.
Padapatha (Word Analysis)
देवीः । द्वारः । अश्विना । भिषजा । इन्द्रे । सरस्वती । प्राणम् । न । वीर्यम् । न । असि । द्वारः । दधुः । इन्द्रियम् । वसुवने । वसुधेयस्य । व्यन्तु । यज
Word by Word
देवीःgoddesses
देवीः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेवी (प्रातिपदिक) < देव
द्वारःdoors; gateways
द्वारः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootद्वार (प्रातिपदिक)
अश्विनाO Aśvins (dual)
अश्विना:
(सम्बोधन)
TypeNoun
Rootअश्विन् (प्रातिपदिक)
भिषजाO physicians (healers)
भिषजा:
(सम्बोधन)
TypeNoun
Rootभिषज् (प्रातिपदिक)
इन्द्रेO Indra
इन्द्रे:
(सम्बोधन)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
सरस्वतीSarasvatī
सरस्वती:
कर्तृ
TypeNoun
Rootसरस्वती (प्रातिपदिक)
प्राणम्breath; life-force
प्राणम्:
कर्म
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
नlike; as
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
वीर्यम्strength; vigor
वीर्यम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवीर्य (प्रातिपदिक)
नसिyou are
नसि:
(अख्यात-क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
द्वारःthe doors
द्वारः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootद्वार (प्रातिपदिक)
दधुःthey have placed; they have bestowed
दधुः:
(अख्यात-क्रिया)
TypeVerb
Rootधा (धातु)
इन्द्रियम्power; faculty; vigor
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
वसुवनेin the winning of wealth; in the wealth-gaining (rite)
वसुवने:
अधिकरण
TypeNoun
Rootवसुवन (प्रातिपदिक)
वसुधेयस्यof the wealth-bestowal; of the gift of wealth
वसुधेयस्य:
सम्बन्ध
TypeNoun
Rootवसुधेय (प्रातिपदिक)
व्यन्तुlet them weave/spread out; let them pervade/extend
व्यन्तु:
(अख्यात-क्रिया)
TypeVerb
Rootवी (धातु) + अनु (उपसर्ग) → वि-अनु
यजsacrifice; worship
यज:
(अख्यात-क्रिया)
TypeVerb
Rootयज् (धातु)
Entities Mentioned
D
Devīr Dvāraḥ (Divine Doors)A
Aśvinau (Aśvins)S
SarasvatīI
IndraRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes