Mantra 89
Rishi: Yājñavalkya-tradition (general Śukla-Yajurveda attribution).
Devata: Aśvinau (primary); Soma/grāha as ritual instrumentality.
Chandas: Yajus with triṣṭubh-like cola (to be verified).
Samhita Patha (Devanagari)
अ॒श्विभ्यां॒ चक्षु॑र॒मृतं॒ ग्रहा॑भ्यां॒ छागे॑न॒ तेजो॑ ह॒विषा॑ शृ॒तेन॑ । पक्ष्मा॑णि गो॒धूमै॒: कुव॑लैरु॒तानि॒ पेशो॒ न शु॒क्रमसि॑तं वसाते
Transliteration
aśvíbhyāṃ cákṣur amṛ́taṃ gráhābhyāṃ chāgéna téjo havíṣā śr̥téna | pákṣmāṇi godhū́maiḥ kúvalair utā́ni péśo na śúkram ásitaṃ vasāte
Translation
അശ്വിന്മാരിൽ നിന്നാണ് അമൃതമായ ചക്ഷു; ഗ്രഹദ്വയത്തിൽ നിന്നുമാണ് (രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്നുമാണ്) അത്. ഛാഗത്തോടുകൂടെ തേജസ്, ഹവിഷയോടുകൂടെ—യഥാവിധി ശൃത (പാകം ചെയ്ത) അർപ്പണത്തോടുകൂടെ. പക്ഷ്മാണികൾ ഗോതൂമധാന്യങ്ങളോടും കുവല (ബോർ/ജുജുബ)കളോടും കൂടെ; അലങ്കാരമായി, ശുക്രവും അസിതവും (വെളുപ്പും കറുപ്പും) ധരിക്കപ്പെടുന്നു.
Padapatha (Word Analysis)
अश्विभ्याम् । चक्षुः । अमृतम् । ग्रहाभ्याम् । छागेन । तेजः । हविषा । शृतेन । पक्ष्माणि । गोधूमैः । कुवलैः । उत । आनि । पेशः । न । शुक्रम् । असितम् । वसाते
Word by Word
अश्विभ्याम्to/for the Aśvins; with the Aśvins
अश्विभ्याम्:
सम्प्रदान (देवता-सम्बन्धे) / करण (येन) (प्रयोगानुसार)
TypeNoun
Rootअश्विन् (प्रातिपदिक)
चक्षुःeye; sight
चक्षुः:
कर्म (आहुत्यादेः द्रव्य-रूपेण) / विधेय-विषय
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक)
अमृतम्immortal; ambrosial
अमृतम्:
विशेषण (चक्षुः-विशेषणम्)
TypeNoun/Adjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
ग्रहाभ्याम्to/for the two Grahas; with the two Grahas
ग्रहाभ्याम्:
सम्प्रदान (देवता-सम्बन्धे) / करण
TypeNoun
Rootग्रह (प्रातिपदिक)
छागेनwith a goat
छागेन:
करण
TypeNoun
Rootछाग (प्रातिपदिक)
तेजःsplendour; brilliance
तेजः:
कर्म / विधेय-विषय
TypeNoun
Rootतेजस् (प्रातिपदिक)
हविषाwith oblation
हविषा:
करण
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक)
शृतेनcooked; boiled
शृतेन:
विशेषण (हविषा-विशेषणम्)
TypeAdjective (Participle)
Rootशृत (√श्रि/√श्रु?; here kṛdanta from √श्रि/√श्रु in sense ‘to cook/boil’ = √श्रि/श्रु (पाक) → शृत)
पक्ष्माणिeyelashes; hairs
पक्ष्माणि:
कर्म / विधेय-विषय
TypeNoun
Rootपक्ष्मन् (प्रातिपदिक)
गोधूमैःwith wheat-grains
गोधूमैः:
करण
TypeNoun
Rootगोधूम (प्रातिपदिक)
कुवलैःwith jujubes/berries (kuvala)
कुवलैः:
करण
TypeNoun
Rootकुवल (प्रातिपदिक)
उतानिand also
उतानि:
—
TypeIndeclinable
Rootउत (अव्यय) + आनि (समुच्चयार्थे) → ‘उत’ एव; पदपाठे प्रायः ‘उत’ ‘आनि’ इति विच्छेदः
पेशःform; beauty; ornament
पेशः:
कर्म / विधेय-विषय
TypeNoun
Rootपेशस् (प्रातिपदिक)
नlike; as
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
शुक्रम्bright; pure
शुक्रम्:
विशेषण (पेशः-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootशुक्र (प्रातिपदिक)
असितम्dark; black
असितम्:
विशेषण (पेशः-विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootअसित (प्रातिपदिक)
वसातेyou two clothe/cover; you two wear
वसाते:
क्रिया (कर्तृ: द्विवचन-सम्बद्धः; संदर्भे ‘(तौ) वसाते’)
TypeVerb
Root√वस् (आच्छादने/वसने) धातु
Entities Mentioned
A
AśvinauS
Soma (through the two grāhas)A
Agni (implicit through śṛta-havis)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes