Mantra 91
Rishi: Traditional riddle-verse in Vedic liturgy; specific ṛṣi not stated in the excerpt.
Devata: Yajña/Prajāpati as the riddle-bull; alternatively Vāc/Year in Brāhmaṇa mapping.
Chandas: Triṣṭubh.
Samhita Patha (Devanagari)
च॒त्वारि॒ शृङ्गा॒ त्रयो॑ अस्य॒ पादा॒ द्वे शी॒र्षे स॒प्त हस्ता॑सो अस्य । त्रिधा॑ ब॒द्धो वृ॑ष॒भो रो॑रवीति म॒हो दे॒वो मर्त्याँ॒२ आ वि॑वेश
Transliteration
catvā́ri śr̥ṅgā́ tráyo asya pā́dā dvé śī́rṣe saptá hástāso asya | tridhā́ baddhó vr̥ṣabhó roravīti mahó devó mártyāṃ ā́ viveśa
Translation
അവന് നാല് ശൃംഗങ്ങളുണ്ട്, മൂന്ന് പാദങ്ങളുണ്ട്, രണ്ട് ശിരസ്സുകളുണ്ട്, ഏഴ് ഹസ്തങ്ങളുണ്ട്. ത്രിധാ ബന്ധിതനായ ആ വൃഷഭൻ ഉച്ചത്തിൽ മുഴങ്ങുന്നു; മഹാദേവൻ മർത്ത്യരിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
Padapatha (Word Analysis)
च॒त्वारि॑ । शृङ्गा॑ । त्रयः॑ । अ॒स्य॒ । पादा॑ः । द्वे । शी॒र्षे । स॒प्त । हस्ता॑सः । अ॒स्य॒ । त्रिधा॑ । ब॒द्धः । वृष॒भः । रो॒र॒वी॒ति॒ । म॒हः । दे॒वः । मर्त्या॑न् । आ । वि॒वे॒श॒
Word by Word
चत्वारिfour
चत्वारि:
विशेषण (पादानां/शृङ्गाणां संख्याविशेषणम्)
TypeNumeral/Adjective
Rootचतुर्
शृङ्गाणिhorns
शृङ्गाणि:
कर्तृ/विषय (अस्य ... शृङ्गाणि)
TypeNoun
Rootशृङ्ग (प्रातिपदिक)
त्रयःthree
त्रयः:
विशेषण
TypeNumeral/Adjective
Rootत्रि
अस्यof him/its
अस्य:
सम्बन्ध (genitive: “of it/him”)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पादाःfeet/quarters
पादाः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
द्वेtwo
द्वे:
विशेषण
TypeNumeral/Adjective
Rootद्वि
शीर्षेheads
शीर्षे:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootशीर्षन् (प्रातिपदिक)
सप्तseven
सप्त:
विशेषण
TypeNumeral/Adjective
Rootसप्तन्
हस्तासःhands
हस्तासः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootहस्त (प्रातिपदिक)
अस्यof him/its
अस्य:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
त्रिधाin three ways / threefold
त्रिधा:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootत्रिधा (प्रातिपदिक/अव्यय) < त्रि + धा
बद्धःbound, fastened
बद्धः:
कर्तृ (वृषभस्य विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Rootबन्ध् (धातु) → बद्ध (कृदन्त, क्त) अथवा प्रातिपदिक 'बद्ध'
वृषभःbull
वृषभः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवृषभ (प्रातिपदिक)
रोरवीतिroars, bellows
रोरवीति:
क्रिया (कर्तृ: वृषभः)
TypeVerb
Rootरु (धातु) / रोरव् (वैदिक-आवृत्तिरूप)
महःgreat; greatness
महः:
विशेषण/सम्बन्ध (देवस्य महत्त्वबोधक)
TypeAdjective/Noun
Rootमहत् (प्रातिपदिक) / महस् (नपुंसक)
देवःthe god
देवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
मर्त्यान्mortals
मर्त्यान्:
कर्म
TypeNoun
Rootमर्त्य (प्रातिपदिक)
आtowards, into
आ:
क्रियाविशेषण/उपसर्ग
TypeIndeclinable (preverb)
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
विवेशhas entered
विवेश:
क्रिया (कर्तृ: देवः; कर्म/अधिकरण: मर्त्यान्)
TypeVerb
Rootविश् (धातु) + वि (उपसर्ग)
Entities Mentioned
P
PrajāpatiY
Yajña (the Sacrifice)V
Vāc (Sacred Speech)S
Saṃvatsara (the Year)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes