अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)
അധ്യായം 55-ൽ ബാണ–കൃഷ്ണ യുദ്ധകഥ കൂടുതൽ ഉഗ്രമാകുന്നു. കൃഷ്ണൻ പ്രത്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച് മുൻഭീഷണി ശമിപ്പിച്ചതിന് ശേഷം, സൂതന്റെ വിവരണം—വ്യാസന്റെ ചോദ്യം, സനത്കുമാരന്റെ ഉത്തരം എന്ന പാളികളായ നാരേഷൻ വഴി അധികാരപരമായ പരമ്പര ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ‘സൈന്യം തടയപ്പെട്ടപ്പോൾ ബാണൻ എന്തു ചെയ്തു?’ എന്ന് വ്യാസൻ ചോദിക്കുന്നു. ഇത് കൃഷ്ണ–ശങ്കരന്മാരുടെ അത്ഭുത ലീല ആണെന്ന് സനത്കുമാരൻ പറയുന്നു. രുദ്രൻ പുത്രനും ഗണങ്ങളുമായി ക്ഷണിക വിശ്രമത്തിൽ ഇരിക്കെ, ബലിപുത്രനായ ദൈത്യരാജൻ ബാണൻ തന്റെ സൈന്യം ക്ഷയിച്ചതുകണ്ട് ക്രോധിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിലേക്ക് ചാടുന്നു; നാനാവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈവശമാക്കി ശക്തമായി ആക്രമിക്കുന്നു. മറുപടിയായി ശ്രീകൃഷ്ണൻ വീരവിശ്വാസത്തോടെ ഗർജ്ജിച്ച് ബാണനെ തുച്ഛമായി കണക്കാക്കി, ശാർങ്ഗധനുസ്സിന്റെ നാദം അത്യന്തം പ്രബലമായി മുഴക്കുന്നു; സ്വർഗ്ഗവും ഭൂമിയും ഇടയിലെ ആകാശം ആ ധ്വനിയാൽ നിറഞ്ഞതുപോലെ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധവൃദ്ധി, നാദശക്തി, ദൈവസാമർത്ഥ്യത്തിന്റെ മഹിമ എന്നിവ പ്രധാനമായി പ്രതിപാദിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता मे त्वया मुने
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: സർവ്വജ്ഞനായ സനത്കുമാരാ, ബ്രഹ്മപുത്രാ, അങ്ങേയ്ക്ക് നമസ്കാരം. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അങ്ങ് എനിക്ക് ഈ അത്ഭുതകരമായ കഥ കേൾപ്പിച്ചു തന്നു.
Verse 2
जृंभिते जृंभणास्त्रेण हरिणा समरे हरे । हते बाणबले बाणः किमकार्षीच्च तद्वद
യുദ്ധത്തിൽ ഹരി (കൃഷ്ണൻ) ജൃംഭണാസ്ത്രത്താൽ ഹരനെ (ശിവൻ) കോട്ടുവായ ഇടീപ്പിക്കുകയും തളർത്തുകയും ചെയ്തപ്പോൾ, ബാണന്റെ സൈന്യം നശിച്ചപ്പോൾ, ബാണൻ പിന്നീട് എന്തുചെയ്തു? അതും പറയുക.
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ कथां च परमाद्भुताम् । कृष्णशंकरयोस्तात लोकलीलानुसारिणोः
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു: മഹാപ്രാജ്ഞനായ വ്യാസരേ, ലോകലീലയനുസരിച്ച് ദിവ്യക്രീഡകൾ നടത്തുന്ന കൃഷ്ണന്റെയും ശങ്കരന്റെയും ഈ പരമാത്ഭുതകരമായ കഥ കേൾക്കുക.
Verse 5
शयिते लीलया रुद्रे सपुत्रे सगणे सति । बाणो विनिर्गतो युद्धं कर्तुं कृष्णेन दैत्यराट्
രുദ്രൻ പുത്രന്മാരോടും ഗണപരിവാരത്തോടും കൂടി ലീലാഭാവത്തിൽ ശയിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, ദൈത്യരാജാവായ ബാണൻ കൃഷ്ണനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ പുറപ്പെട്ടു।
Verse 6
कुंभांडसंगृहीताश्वो नानाशस्त्रास्त्रधृक् ततः । चकार युद्धमतुलं बलिपुत्रो महाबलः
അപ്പോൾ കുംഭാണ്ഡനിൽ നിന്ന് പിടിച്ചെടുത്ത കുതിരമേറി, നാനാവിധ ശസ്ത്രാസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച്, ബലിയുടെ മഹാബലവാൻ പുത്രൻ അതുല്യമായ യുദ്ധം നടത്തി।
Verse 7
दृष्ट्वा निजबलं नष्टं स दैत्येन्द्रोऽत्यमर्षितः । चकार युद्धमतुलं बलि पुत्रो महाबलः
സ്വന്തം സൈന്യം നശിച്ചതുകണ്ട് ആ ദൈത്യേന്ദ്രൻ അത്യന്തം ക്രോധിച്ചു; തുടർന്ന് ബലിയുടെ മഹാബലവാൻ പുത്രൻ അതുല്യയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു।
Verse 8
श्रीकृष्णोपि महावीरो गिरिशाप्तमहाबलः । उच्चैर्जगर्ज तत्राजौ बाणं मत्वा तृणोपमम्
ശ്രീകൃഷ്ണനും—മഹാവീരൻ, ഗിരീശന്റെ (ശിവന്റെ) ആജ്ഞയാൽ മഹാബലസമ്പന്നൻ—യുദ്ധഭൂമിയിൽ ബാണനെ തൃണമെന്നപോലെ കരുതി ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു।
Verse 9
धनुष्टंकारयामास शार्ङ्गाख्यं निजमद्भुतम् । त्रासयन्बाणसैन्यं तदवशिष्टं मुनीश्वर
ഹേ മുനീശ്വരാ, അവൻ തന്റെ അത്ഭുതമായ ‘ശാർങ്ഗ’ എന്ന ധനുസ്സിനെ ഘനമായ ടങ്കാരത്തോടെ മുഴക്കിച്ചു; അതാൽ ബാണന്റെ ശേഷിച്ച സൈന്യം ഭീതിയിലായി।
Verse 10
तेन नादेन महता धनुष्टंकारजेन हि । द्यावाभूम्योरंतरं वै व्याप्तमासीदनंतरम्
ആ ധനുഷ്ടങ്കാരത്തിൽ നിന്നുയർന്ന മഹാനാദം ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ദ്യാവും ഭൂമിയും ഇടയിലെ മുഴുവൻ അന്തരീക്ഷവും വ്യാപിച്ചു।
Verse 11
चिक्षेप विविधान्बाणान्बाणाय कुपितो हरिः । कर्णान्तं तद्विकृष्याथ तीक्ष्णानाशीविषोपमान्
കോപിഷ്ഠനായ ഹരി (വിഷ്ണു) ബാണനു നേരെ പലതരം അമ്പുകൾ എയ്തു. തുടർന്ന്, തന്റെ വില്ല് ചെവി വരെ വലിച്ച്, വിഷപ്പാമ്പുകളെപ്പോലെയുള്ള തീക്ഷ്ണമായ അമ്പുകൾ അദ്ദേഹം പ്രയോഗിച്ചു.
Verse 12
आयातांस्तान्निरीक्ष्याऽथ स बाणो बलिनन्दनः । अप्राप्तानेव चिच्छेद स्वशरैस्स्वधनुश्च्युतैः
അപ്പോൾ ബലിയുടെ പുത്രനായ ബാണൻ ആ അമ്പുകൾ തന്റെ നേരെ വരുന്നത് കണ്ട്, തന്റെ വില്ലിൽ നിന്ന് തൊടുത്ത അമ്പുകളാൽ അവ ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നതിനുമുമ്പ് തന്നെ മുറിച്ചു കളഞ്ഞു.
Verse 13
पुनर्जगर्ज स विभुर्बाणो वैरिगणार्दनः । तत्रसुर्वृष्णयस्सर्वे कृष्णात्मानो विचेतसः
ശത്രുക്കളെ നിഗ്രഹിക്കുന്ന ആ ശക്തനായ ബാണൻ വീണ്ടും ഗർജ്ജിച്ചു. അപ്പോൾ കൃഷ്ണനിൽ മനസ്സ് അർപ്പിച്ചിരുന്ന വൃഷ്ണികളെല്ലാം ഭയചകിതരും വ്യാകുലരുമായിത്തീർന്നു.
Verse 14
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं चिक्षेप निजसायकान् । स कृष्णायातिशूराय महागर्वो बलेस्सुतः
ഭഗവാൻ ശിവന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ സ്മരിച്ച്, മഹാഗർവിയായ ബലിയുടെ പുത്രൻ യുദ്ധത്തിന് സമീപിക്കുന്ന അതിശൂരനായ കൃഷ്ണനിലേക്കു തന്റെ അമ്പുകൾ എറിഞ്ഞു।
Verse 15
कृष्णोपि तानसंप्राप्तानच्छिनत्सशरैर्द्रुतम् । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजममरारि महाबलः
മഹാബലനായ കൃഷ്ണനും—ദേവശത്രുക്കളുടെ ശത്രു—ശിവന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ സ്മരിച്ച്, ക്ഷിപ്രമായ അമ്പുകളാൽ സമീപിച്ചവരെ ഉടൻ ഛേദിച്ചു വീഴ്ത്തി।
Verse 16
रामादयो वृष्णयश्च स्वंस्वं योद्धारमाहवे । निजघ्नुर्बलिनस्सर्वे कृत्वा क्रोधं समाकुलाः
അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ രാമാദികളും വൃഷ്ണിവീരന്മാരും—ഓരോരുത്തനും താന്താന്റെ പ്രതിയോധ്ധാവിനെ വീഴ്ത്തി. ആ ബലവാന്മാർ എല്ലാം ക്രോധത്തിൽ കലങ്ങി ശത്രുക്കളെ സംഹരിച്ചു.
Verse 17
इत्थं चिरतरं तत्र बलिनोश्च द्वयोरपि । बभूव तुमुलं युद्धं शृण्वतां विस्मयावहम्
ഇങ്ങനെ അവിടെ ആ രണ്ടു ബലവാന്മാരുടെ ഇടയിൽ ദീർഘകാലം ഭീകരമായ യുദ്ധം നടന്നു; കേൾക്കുന്നവർക്കും അത്ഭുതം പകരുന്നതായിരുന്നു അത്.
Verse 18
तस्मिन्नवसरे तत्र क्रोधं कृत्वाऽतिपक्षिराट् । बाणासुरबलं सर्वं पक्षाघातैरमर्दयत्
അവസരത്തിൽ അവിടെ പക്ഷിരാജൻ ഗരുഡൻ ക്രോധംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ച്, തന്റെ ചിറകുകളുടെ പ്രഹാരങ്ങളാൽ ബാണാസുരന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും തകർത്തു.
Verse 19
मर्दितं स्वबलं दृष्ट्वा मर्दयंतं च तं बली । चुकोपाति बलेः पुत्रः शैवराड् दितिजेश्वरः
തന്റെ സൈന്യം ചതഞ്ഞുപോയതു കണ്ടും, ആ മഹാബലൻ അവരെ തുടർച്ചയായി മർദിക്കുന്നതും കണ്ടും, ബലിയുടെ പുത്രൻ—ദൈത്യേശ്വരൻ, ശൈവരാജാവ്—ക്രോധാഗ്നിയിൽ ജ്വലിച്ചു।
Verse 20
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं सहस्रभुजवान्द्रुतम् । महत्पराक्रमं चक्रे वैरिणां दुस्सहं स वै
ശ്രീശിവന്റെ പാദപദ്മം സ്മരിച്ച് ആ സഹസ്രഭുജൻ ക്ഷിപ്രമായി പ്രവർത്തനത്തിലേർപ്പെട്ടു; ശത്രുക്കൾക്ക് സഹിക്കാനാകാത്ത മഹാപരാക്രമം അവൻ പ്രകടിപ്പിച്ചു।
Verse 21
चिक्षेप युगपद्बाणानमितांस्तत्र वीरहा । कृष्णादिसर्वयदुषु गरुडे च पृथक्पृथक्
അവിടെ വീരഹൻ ഒരേ സമയം അനന്തമായ അമ്പുകൾ എറിഞ്ഞു—കൃഷ്ണനിലേക്കും, എല്ലാ യാദവരിലേക്കും, ഗരുഡനിലേക്കും—ഓരോരുത്തർക്കും വേർതിരിച്ച്।
Verse 22
जघानैकेन गरुडं कृष्णमेकेन पत्त्रिणा । बलमेकेन च मुने परानपि तथा बली
ഒരു പത്രിയാൽ അവൻ ഗരുഡനെ വീഴ്ത്തി, മറ്റൊന്നാൽ കൃഷ്ണനെയും; മറ്റൊന്നാൽ, ഹേ മുനേ, ആ ബലവാൻ മറ്റുള്ളവരുടെ ശക്തിയും തകർത്തു।
Verse 23
ततः कृष्णो महावीर्यो विष्णुरूपस्सुरारिहा । चुकोपातिरणे तस्मिञ्जगर्ज च महेश्वरः
അപ്പോൾ മഹാവീര്യനായ കൃഷ്ണൻ—വിഷ്ണുരൂപം ധരിച്ചു ദേവശത്രുനാശകൻ—ആ യുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം ക്രോധിച്ചു; മഹേശ്വരനും അവിടെ മഹാഗർജ്ജനത്തോടെ ഗർജ്ജിച്ചു।
Verse 24
जघान बाणं तरसा शार्ङ्गनिस्सृतसच्छरैः । अति तद्बलमत्युग्रं युगपत्स्मृतशंकरः
അപ്പോൾ ശാർങ്ഗത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട ശ്രേഷ്ഠമായ അമ്പുകളാൽ അവൻ അതിവേഗത്തിൽ ബാണനെ പ്രഹരിച്ചു കീഴടക്കി. ബാണന്റെ ശക്തി അത്യന്തം ഉഗ്രമായിരുന്നാലും, ആ നിമിഷം ശങ്കരസ്മരണയാൽ അവൻ ഒരേ സമയം അടക്കപ്പെട്ടു।
Verse 25
चिच्छेद तद्धनुश्शीघ्रं छत्रादिकमना कुलः । हयांश्च पातयामास हत्वा तान्स्वशरैर्हरिः
കുലുക്കമില്ലാതെ ഹരി അതിവേഗം ആ ധനുസ്സിനെയും കുടയാദി രാജചിഹ്നങ്ങളെയും മുറിച്ചുതകർത്തു. പിന്നെ തന്റെ അമ്പുകളാൽ കുതിരകളെ വധിച്ച് നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി।
Verse 26
बाणोऽपि च महावीरो जगर्जाति प्रकुप्य ह । कृष्णं जघान गदया सोऽपतद्धरणीतले
അപ്പോൾ മഹാവീരനായ ബാണനും അതിക്രോധത്തോടെ ഗർജിച്ച്, ഗദയാൽ കൃഷ്ണനെ പ്രഹരിച്ചു; കൃഷ്ണൻ ഭൂമിതലത്തിൽ വീണു।
Verse 27
उत्थायारं ततः कृष्णो युयुधे तेन शत्रुणा । शिवभक्तेन देवर्षे लोकलीलाऽनुसारतः
അനന്തരം കൃഷ്ണൻ എഴുന്നേറ്റ്, ഹേ ദേവർഷേ, ലോകലീലാനുസരിച്ച്, ശിവഭക്തനായ ആ ശത്രുവിനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു।
Verse 28
एवं द्वयोश्चिरं काल बभूव सुमहान्रणः । शिवरूपो हरिः कृष्णः स च शैवोत्तमो बली
ഇങ്ങനെ ഇരുവരുടെയും ഇടയിൽ ദീർഘകാലം അതിമഹത്തായ യുദ്ധം നടന്നു। ഹരിയായ കൃഷ്ണൻ ശിവരൂപം ധരിച്ചു മഹിമയോടെ നിലകൊണ്ടു; ആ ബാണനും പരമ ശൈവഭക്തനും ബലവാനായ യോദ്ധാവുമായി പ്രകാശിച്ചു।
Verse 29
कृष्णोऽथ कृत्वा समरं चिरं बाणेन वीर्यवान् । शिवाऽऽज्ञया प्राप्तबलश्चुकोपाति मुनीश्वरः
അപ്പോൾ വീര്യവാനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ബാണനോടു ദീർഘകാലം സമരം ചെയ്ത് ക്രുദ്ധനായി; ശിവാജ്ഞയാൽ ബലം നേടിയ ആ മുനീശ്വരനോടു അവൻ രോഷിച്ചു।
Verse 30
ततस्सुदर्शनेनाशु कृष्णो बाणभुजान्बहून् । चिच्छेद भगवाञ्शंभु शासनात्परवीरहा
അതിനുശേഷം ഭഗവാൻ ശംഭുവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം സുദർശനധാരിയായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ബാണന്റെ അനേകം ഭുജങ്ങൾ ക്ഷിപ്രമായി ഛേദിച്ചു; ശത്രുവീരഹന്താവായി.
Verse 31
अवशिष्टा भुजास्तस्य चत्वारोऽतीव सुन्दराः । गतव्यथो बभूवाशु शंकरस्य प्रसादतः
ശങ്കരന്റെ പ്രസാദത്താൽ അവനിൽ ശേഷിച്ച നാലു ഭുജങ്ങളും അത്യന്തം സുന്ദരങ്ങളായി; അവൻ ഉടൻ തന്നെ വേദനയും വ്യഥയും വിട്ടുമാറി।
Verse 32
गतस्मृतिर्यदा बाण शिरश्छेत्तुं समुद्यतः । कृष्णो वीरत्वमापन्नस्तदा रुद्रस्समुत्थितः
സ്മൃതി നഷ്ടപ്പെട്ട ബാണൻ (കൃഷ്ണന്റെ) ശിരഛേദം ചെയ്യാൻ എഴുന്നേറ്റപ്പോൾ, കൃഷ്ണൻ വീരനിശ്ചയത്തോടെ ഉറച്ചു നിന്നപ്പോൾ, അതേ നിമിഷം രുദ്രൻ എഴുന്നേറ്റു (ഇടപെടാൻ)।
Verse 33
रुद्र उवाच । भगवन्देवकीपुत्र यदाज्ञप्तं मया पुरा । तत्कृतं च त्वया विप्र मदाज्ञाकारिणा सदा
രുദ്രൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ഭഗവൻ, ദേവകീപുത്രാ! ഞാൻ മുമ്പ് കല്പിച്ചതെല്ലാം, ഹേ വിപ്രാ, നീ നിർവ്വഹിച്ചു; നീ എപ്പോഴും എന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നവനല്ലോ।
Verse 34
मा बाणस्य शिरश्छिंधि संहरस्व सुदर्शनम् । मदाज्ञया चक्रमिदं स्यान्मोघं मज्जने सदा
ബാണന്റെ ശിരസ് ഛേദിക്കരുത്; സുദർശനചക്രം പിൻവലിക്കൂ. എന്റെ ആജ്ഞയാൽ ഈ ചക്രം അവനെ മുങ്ങിക്കൊല്ലുവാനോ/നശിപ്പിക്കുവാനോ എപ്പോഴും നിഷ്ഫലമാകട്ടെ.
Verse 35
दत्तं मया पुरा तुभ्यमनिवार्यं रणे तव । चक्रं जयं च गोविन्द निवर्तस्व रणात्ततः
ഹേ ഗോവിന്ദാ! മുമ്പ് ഞാൻ നിനക്ക് യുദ്ധത്തിൽ അപ്രതിരോധ്യമായ സുദർശനചക്രവും ജയവും നൽകിയിരുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ആ रणഭൂമിയിൽ നിന്ന് പിൻമാറുക.
Verse 36
दधीचे रावणे वीरे तारकादिपुरेष्वपि । विना मदाज्ञां लक्ष्मीश रथाङ्गं नामुचः पुरा
ഹേ ലക്ഷ്മീപതേ! ദധീചിയോടും വീരനായ രാവണനോടും താരകാദി പുരങ്ങളിലുമെല്ലാം എന്റെ ആജ്ഞയില്ലാതെ ചക്രം വിട്ടിട്ടില്ല; പൂർവ്വം നാമുചിയോടും അതു എറിഞ്ഞിട്ടില്ല।
Verse 37
त्वं तु योगीश्वरस्स्साक्षात्परमात्मा जनार्दन । विचार्यतां स्वमनसा सर्वभूतहिते रतः
എന്നാൽ ഹേ ജനാർദന! നീ സാക്ഷാൽ യോഗീശ്വരനും പരമാത്മാവുമാണ്. അതിനാൽ സ്വന്തം മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച്, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഹിതത്തിൽ നിരതനായി പ്രവർത്തിക്കണം।
Verse 38
वरमस्य मया दत्तं न मृत्युर्भयमस्ति वै । तन्मे वचस्सदा सत्यं परितुष्टोस्म्यहं तव
ഞാൻ അവനു ഈ വരം നൽകിയിരിക്കുന്നു—അവനു മരണഭയം ഇല്ല. അതിനാൽ എന്റെ വാക്ക് എപ്പോഴും സത്യമായിരിക്കട്ടെ; ഞാൻ നിന്നിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനാണ്।
Verse 39
पुराऽयं गर्वितो मत्तो युद्धं देहीति मेऽब्रवीत् । भुजान्कण्डूयमानस्तु विस्मृतात्मगतिर्हरे
മുമ്പ് ഈവൻ ഗർവത്തിൽ മത്തനായി എന്നോടു—“എനിക്ക് യുദ്ധം തരിക” എന്നു പറഞ്ഞു. ഹേ ഹരി, ഭുജങ്ങൾ ചൊറിയിക്കൊണ്ടു ദർപ്പത്തിൽ തന്റെ ആത്മഗതിയെ മറന്നു പോയി.
Verse 40
तदाहमशपं तं वै भुजच्छेत्ताऽऽगमिष्यति । अचिरेणातिकालेन गतगर्वो भविष्यसि
അപ്പോൾ ഞാൻ അവനെ ശപിച്ചു—“നിന്റെ ഭുജങ്ങൾ വെട്ടുന്നവൻ തീർച്ചയായും വരും. അധികകാലമില്ലാതെ, ഉടൻ തന്നെ; നിന്റെ ഗർവം തകർന്നു നീ നിരഹങ്കാരനാകും.”
Verse 41
मदाज्ञया हरिः प्राप्तो भुजच्छेत्ता तवाऽथ वै । निवर्तस्व रणाद्गच्छ स्वगृहं सवधूवरः
“എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഹരി എത്തിയിരിക്കുന്നു—അവൻ നിശ്ചയമായും നിന്റെ ഭുജങ്ങൾ ഛേദിക്കുന്നവൻ. അതിനാൽ ഈ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുക; ഹേ ശ്രേഷ്ഠാ, വധുവോടുകൂടെ സ്വഗൃഹത്തിലേക്ക് പോകുക.”
Verse 42
इत्युक्तः स तयोमैत्रीं कारयित्वा महेश्वरः । तममुज्ञाप्य सगणः सपुत्रः स्वालयं ययौ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹേശ്വരൻ ആ ഇരുവരുടെയും ഇടയിൽ മൈത്രി സ്ഥാപിച്ചു. പിന്നെ അവനോട് അനുവാദം നൽകി, ശിവൻ ഗണങ്ങളോടും പുത്രനോടും കൂടി തന്റെ സ്വധാമത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोस्संहृत्य च सुदर्शनम् । अक्षतांगस्तु विजयी तत्कृष्णोंतःपुरं ययौ
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ശംഭുവിന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ട് അവൻ സുദർശനചക്രം പിൻവലിച്ചു. ശരീരത്തിൽ ക്ഷതമില്ലാതെ വിജയിയായി ആ കൃഷ്ണൻ അന്തഃപുരത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 44
अनिरुद्धं समाश्वास्य सहितं भार्यया पुनः । जग्राह रत्नसंघातं बाणदत्तमनेकशः
ഭാര്യയോടുകൂടെ വീണ്ടും ഉണ്ടായിരുന്ന അനിരുദ്ധനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ബാണൻ പലവട്ടം ദത്തമായ രത്നക്കൂമ്പാരങ്ങൾ അവർ സ്വീകരിച്ചു।
Verse 45
तत्सखीं चित्रलेखां च गृहीत्वा परयोगिनीम् । प्रसन्नोऽभूत्ततः कृष्णः कृतकार्यः शिवाज्ञया
അപ്പോൾ അവളുടെ സഖിയായ പരമയോഗിനി ചിത്രലേഖയെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, ശിവാജ്ഞപ്രകാരം കാര്യം സഫലമായതിനാൽ കൃഷ്ണൻ പ്രസന്നനായി।
Verse 46
हृदा प्रणम्य गिरिशमामंत्र्य च बलेस्तुतम् । परिवारसमेतस्तु जगाम स्वपुरीं हरिः
ഹൃദയപൂർവ്വം ഗിരീശനായ ശിവനോട് നമസ്കരിച്ചു, തன்னை സ്തുതിച്ച ബലിയോട് ആദരത്തോടെ വിടപറഞ്ഞ്, പരിവാരസമേതനായ ഹരി (വിഷ്ണു) തന്റെ നഗരിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു।
Verse 47
पथि जित्वा च वरुणं विरुद्धं तमनेकधा । द्वारकां च पुरीं प्राप्तस्समुत्सवसमन्वितः
വഴിയിൽ പലവിധത്തിൽ എതിർത്ത വരുണനെ ജയിച്ച്, മഹോത്സവങ്ങളുടെയും ആനന്ദാഘോഷങ്ങളുടെയും നടുവിൽ അദ്ദേഹം ദ്വാരകാ നഗരിയിൽ എത്തി।
Verse 48
विसर्जयित्वा गरुडं सखीन्वीक्ष्योपहस्य च । द्वारकायां ततो दृष्ट्वा कामचारी चचार ह
ഗരുഡനെ വിടവാങ്ങിച്ച്, സഖാക്കളെ നോക്കി മൃദുഹാസത്തോടെ പുഞ്ചിരിച്ചു; പിന്നെ ദ്വാരകയെ ദർശിച്ച്, ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കുന്നവനായി അവിടെ സ്വേച്ഛയായി വിഹരിച്ചു।
Verse 55
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखंडे बाणभुजकृंतनगर्वापहारवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ രണ്ടാം ഭാഗമായ രുദ്രസംഹിതയുടെ അഞ്ചാം യുദ്ധഖണ്ഡത്തിൽ ‘ബാണന്റെ ഭുജച്ഛേദനവും അവന്റെ ഗർവനാശവും’ എന്ന പേരിലുള്ള അമ്പത്തിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on Bāṇa (son of Bali) re-entering and escalating the battle against Śrī Kṛṣṇa after a prior weapon-countermeasure episode; it highlights his anger, weaponry, and Kṛṣṇa’s overpowering response (notably the thunderous Śārṅga bow-sound).
It signals that the conflict is not random violence but a purposeful divine dramaturgy: events reveal hierarchy among powers, the limits of boon-based might, and the reassertion of dharma under Śiva’s overarching auspice.
Astra-power (Jṛṃbhaṇāstra), heroic tejas (splendor/force) of Kṛṣṇa, and nāda-śakti (the bow’s resonance filling the cosmic space), alongside Bāṇa’s daitya-bala and multi-weapon engagement.