अनिरुद्धापहरणानन्तरं कृष्णस्य शोणितपुरगमनम् तथा रुद्रकृष्णयुद्धारम्भः | After Aniruddha’s Abduction: Kṛṣṇa Marches to Śoṇitapura and the Rudra–Kṛṣṇa Battle Begins
അധ്യായം 54-ൽ വ്യാസൻ സനത്കുമാരനോട് ചോദിക്കുന്നു—കുംഭാണ്ഡന്റെ പുത്രി അനിരുദ്ധനെ അപഹരിച്ചതിന് ശേഷം ശ്രീകൃഷ്ണൻ എന്തു ചെയ്തു എന്ന്. സനത്കുമാരൻ പറയുന്നു: സ്ത്രീകളുടെ വിലാപം മുഴങ്ങുന്നു, കൃഷ്ണൻ ശോകാകുലനാകുന്നു, അനിരുദ്ധൻ ദർശനമില്ലാതെ കാലം ദുഃഖത്തിൽ കടന്നുപോകുന്നു. നാരദൻ അനിരുദ്ധന്റെ തടവിന്റെയും സാഹചര്യങ്ങളുടെയും വാർത്ത കൊണ്ടുവരുന്നു; അതോടെ വൃഷ്ണികളുടെ വ്യാകുലത വർധിക്കുന്നു. എല്ലാം അറിഞ്ഞ കൃഷ്ണൻ യുദ്ധനിശ്ചയം ചെയ്ത് ഗരുഡനെ (താർക്ഷ്യ) വിളിച്ചു ഉടൻ ശോണിതപുരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. പ്രദ്യുമ്നൻ, യുയുധാനൻ (സാത്യകി), സാമ്ബൻ, സാരണൻ എന്നിവരും രാമ-കൃഷ്ണരുടെ മറ്റു സഹചാരികളും കൂടെ പോകുന്നു. പന്ത്രണ്ട് അക്ഷൗഹിണി സേനയോടെ നാലുദിക്കിലും നിന്ന് ബാണന്റെ നഗരിയെ വളഞ്ഞ് ഉദ്യാനങ്ങൾ, മതിലുകൾ, ഗോപുരങ്ങൾ, കവാടങ്ങൾ എന്നിവ നശിപ്പിക്കുന്നു. ആക്രമണം കണ്ട ബാണൻ സമബലത്തോടെ ക്രോധിച്ച് പുറത്തുവരുന്നു. ബാണനുവേണ്ടി രുദ്രൻ (ശിവൻ) പുത്രനോടും പ്രമഥഗണങ്ങളോടും കൂടി നന്ദിയിൽ ആരൂഢനായി എത്തി, രുദ്രനേതൃത്വത്തിൽ കൃഷ്ണപക്ഷവും ബാണരക്ഷകരും തമ്മിൽ ഭയങ്കരവും അത്ഭുതകരവും ആയ യുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । अनिरुद्धे हृतै पौत्रे कृष्णस्य मुनिसत्तम । कुंभांडसुतया कृष्णः किमकार्षीद्धि तद्वद
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! കുംഭാണ്ഡന്റെ പുത്രി കൃഷ്ണന്റെ പൗത്രനായ അനിരുദ്ധനെ അപഹരിച്ചപ്പോൾ, അപ്പോൾ കൃഷ്ണൻ എന്തു ചെയ്തു? അത് എനിക്ക് പറയുക।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । ततो गतेऽनिरुद्धे तु तत्स्त्रीणां रोदनस्वनम् । श्रुत्वा च व्यथितः कृष्णो बभूव मुनिसत्तम
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! അനിരുദ്ധൻ പോയശേഷം സ്ത്രീകളുടെ വിലാപധ്വനി കേട്ട് കൃഷ്ണൻ അത്യന്തം വ്യഥിതനായി।
Verse 3
अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बंधूनां हरेस्तथा । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्
അനിരുദ്ധനെ കാണാതിരുന്നതിനാൽ അവന്റെ ബന്ധുക്കളും ഹരിയുടെ ബന്ധുക്കളും വിലപിച്ചു; വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ മഴക്കാലത്തിന്റെ നാല് മാസങ്ങൾ കടന്നുപോയി।
Verse 4
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । आसन्सुव्यथितास्सर्वे वृष्णयः कृष्णदेवताः
നാരദനിൽ നിന്ന് ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവന്റെ (അനിരുദ്ധന്റെ) വാർത്തയും അവനെ സംബന്ധിച്ച സംഭവങ്ങളും കേട്ടപ്പോൾ, കൃഷ്ണനെ ഇഷ്ടദേവനായി കരുതുന്ന എല്ലാ വൃഷ്ണികളും അത്യന്തം വ്യഥിതരായി।
Verse 5
कृष्णस्तद्वृत्तमखिलं श्रुत्वा युद्धाय चादरात् । जगाम शोणितपुरं तार्क्ष्यमाहूय तत्क्षणात्
കൃഷ്ണൻ സംഭവിച്ച എല്ലാം കേട്ട് യുദ്ധോത്സാഹത്തോടെ, ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ താർക്ഷ്യനെ (ഗരുഡനെ) വിളിച്ചു ഉടൻ ശോണിതപുരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 6
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गतस्सांबोथ सारणः । नंदोपनंदभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः
പ്രദ്യുമ്നനും യുയുധാനനും പുറപ്പെട്ടു; സാംബനും സാരണനും കൂടി പോയി. നന്ദൻ, ഉപനന്ദൻ, ഭദ്രൻ മുതലായ രാമകൃഷ്ണാനുചരരും കൂടെ പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു।
Verse 7
अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिस्समेतासर्वतो दिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समंतात्सात्वतर्षभाः
പന്ത്രണ്ട് അക്ഷൗഹിണി സൈന്യങ്ങളോടെ ഒന്നിച്ച സാത്വതശ്രേഷ്ഠ വീരന്മാർ ബാണന്റെ നഗരത്തെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ചുറ്റി പൂർണ്ണമായി ഉപരോധിച്ചു।
Verse 8
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । वीक्ष्यमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योभिनिर्ययौ
നഗരത്തിലെ ഉദ്യാനങ്ങളും പ്രാകാരങ്ങളും അട്ടാലങ്ങളും ഗോപുരങ്ങളും തകർന്നുപോകുന്നത് കണ്ടു അവൻ ക്രോധാവിഷ്ടനായി; സമബലസൈന്യവുമായി പുറത്തേക്ക് പാഞ്ഞിറങ്ങി.
Verse 9
बाणार्थे भगवान् रुद्रस्ससुतः प्रमथैर्वृतः । आरुह्य नन्दिवृषभं युद्धं कर्त्तुं समाययौ
ബാണനുവേണ്ടി ഭഗവാൻ രുദ്രൻ പുത്രനോടുകൂടെ, പ്രമഥഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, നന്ദിവൃഷഭത്തെ കയറി യുദ്ധത്തിനായി മുന്നോട്ട് വന്നു।
Verse 10
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं लोमहर्षणम् । कृष्णादिकानां तैस्तत्र रुद्राद्यैर्बाणरक्षकैः
അപ്പോൾ അവിടെ അത്യന്തം തുമുലവും അത്ഭുതവും രോമാഞ്ചകരവുമായ യുദ്ധം ഉദിച്ചു—ഒരു വശത്ത് കൃഷ്ണാദികൾ, മറുവശത്ത് രുദ്രാദി അമ്പുധാരികളായ രക്ഷകർ അമ്പുകളാൽ പ്രതിരോധിച്ചു।
Verse 11
कृष्णशंकरयोरासीत्प्रद्युम्नगुहयोरपि । कूष्मांडकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः
കൃഷ്ണനും ശങ്കരനും (ശിവനും) തമ്മിൽ ഭീകരമായ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഉണ്ടായി. അതുപോലെ പ്രദ്യുമ്നനും ഗുഹനും (കാർത്തികേയനും) യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു; ബലരാമൻ കൂഷ്മാണ്ഡനും കൂപകർണനും കൂടെ സമരം ചെയ്തു।
Verse 12
सांबस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः । नन्दिना गरुडस्यापि परेषां च परैरपि
സാംബൻ ബാണന്റെ പുത്രനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു; സാത്യകി ബാണനോടുതന്നെ പോരാടി. നന്ദി ഗരുഡനെ നേരിട്ടു; മറ്റു വീരന്മാരും തങ്ങളുടേതായ എതിരാളികളുമായി ഏറ്റുമുട്ടി।
Verse 13
ब्रह्मादयस्सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः । गंधर्वाऽप्सरसो यानैर्विमानैर्द्रष्टुमागमन्
ബ്രഹ്മാദി ദേവാധിപന്മാർ, മുനിമാർ, സിദ്ധ-ചാരണന്മാർ, കൂടാതെ ഗന്ധർവരും അപ്സരസ്സുകളും തങ്ങളുടെ യാനങ്ങളിലും ദിവ്യ വിമാനംകളിലും കയറി ആ അത്ഭുത ദർശനം കാണുവാൻ എത്തി।
Verse 14
प्रमथैर्विविधाकारै रेवत्यंतैः सुदारुणम् । युद्धं बभूव विप्रेन्द्र तेषां च यदुवंशिनाम्
ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! രേവതീ മുതലായവരോടുകൂടിയ നാനാവിധ രൂപങ്ങളുള്ള പ്രമഥന്മാരും യദുവംശീയ യോദ്ധാക്കളും തമ്മിൽ അത്യന്തം ഭീകരമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു।
Verse 15
भ्रात्रा रामेण सहितः प्रद्युम्नेन च धीमता । कृष्णश्चकार समरमतुलं प्रमथैस्सह
സഹോദരൻ രാമനോടും ധീമാനായ പ്രദ്യുമ്നനോടും കൂടി, കൃഷ്ണൻ ശിവന്റെ പ്രമഥഗണങ്ങളോടൊപ്പം അതുല്യമായ സമരം നടത്തി.
Verse 16
तत्राग्निनाऽभवद्युद्धं यमेन वरुणेन च । विमुखेन त्रिपादेन ज्वरेण च गुहेन च
അവിടെ അഗ്നിയോടും യമനോടും വരുണനോടും; കൂടാതെ വിമുഖൻ, ത്രിപാദൻ, ജ്വരം, ഗുഹൻ എന്നിവരോടും യുദ്ധം നടന്നു.
Verse 17
प्रमथैर्विविधाकारैस्तेषामन्यं तदारुणम् । युद्धं बभूव विकटं वृष्णीनां रोमहर्षणम्
പിന്നീട് പലവിധ രൂപങ്ങളുള്ള ശിവന്റെ പ്രമഥഗണങ്ങളോടൊപ്പം മറ്റൊരു അതിഭീകര യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—അത്യന്തം വികടം—വൃഷ്ണികളുടെ ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചം പടർത്തുന്നതായി.
Verse 18
विभीषिकाभिर्बह्वीभिः कोटरीभिः पदेपदे । निर्ल्लज्जाभिश्च नारीभिः प्रबलाभिरदूरतः
ഓരോ പടിയിലും അനവധി ഭീകര വിഭീഷികകളും ഗുഹപോലുള്ള കുഴികളും ദൃശ്യമായിരുന്നു; അത്ര ദൂരമല്ലാതെ ശക്തിയുള്ള നിർലജ്ജ രാക്ഷസീ‑സ്ത്രീകളും കണ്ടു—ചുറ്റുമെങ്ങും ഭീതിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഉയർന്നു।
Verse 19
शंकरानुचराञ्शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः
അപ്പോൾ ശൗരി (വിഷ്ണു) ശാർങ്ഗധനുസ്സിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട തീക്ഷ്ണാഗ്ര ശരംകൊണ്ട് ശങ്കരാനുചരരായ ഭൂത‑പ്രമഥ‑ഗുഹ്യക ഗണങ്ങളെ ഓടിച്ചു ചിതറിച്ചു।
Verse 20
एवं प्रद्युम्नप्रमुखा वीरा युद्धमहोत्सवाः । चक्रुर्युद्धं महाघोरं शत्रुसैन्यं विनाशयन्
ഇങ്ങനെ പ്രദ്യുമ്നപ്രമുഖരായ വീരന്മാർ യുദ്ധത്തെ മഹോത്സവമായി ആസ്വദിച്ച്, ശത്രുസൈന്യത്തെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അതിഘോരമായ സമരം നടത്തി।
Verse 21
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा रुद्रोत्यमर्षणः । क्रोधं चकार सुमहन्ननाद च महोल्बणम्
സ്വബലം ചിതറിപ്പോകുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, യുദ്ധത്തിൽ സഹിക്കാനാകാത്ത രുദ്രൻ അതിമഹത്തായ ക്രോധം കൈക്കൊണ്ടു; അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ മഹാഗർജ്ജനം മുഴക്കി।
Verse 22
तच्छ्रुत्वा शंकरगणा विनेदुर्युयुधुश्च ते । मर्दयन्प्रतियोद्धारं वर्द्धिताश्शंभुतेजसा
അത് കേട്ട് ശങ്കരഗണങ്ങൾ ഉച്ചത്തിൽ മുഴക്കി യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു; ശംഭുവിന്റെ തേജസ്സാൽ വർദ്ധിതരായി അവർ പ്രതിയോധകരെ തകർത്തു.
Verse 23
पृथग्विधानि चायुक्तं शार्ङ्गास्त्राणि पिनाकिने । प्रत्यक्षैश्शमयामास शूलपाणिरविस्मितः
അപ്പോൾ ത്രിശൂലധാരി, വിസ്മയമില്ലാതെ, പിനാകി (ശിവൻ) നേരെ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട ശാർങ്ഗജന്യമായ വിവിധ അസ്ത്രങ്ങളെ എല്ലാവരും കാണുംവിധം നേരിൽ തന്നെ ശമിപ്പിച്ചു।
Verse 24
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं नारायणस्य च
ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന് പ്രതിയായി ബ്രഹ്മാസ്ത്രം തന്നെ പ്രയോഗിച്ചു; വായവ്യാസ്ത്രത്തിന് പാർവതാസ്ത്രം; ആഗ്നേയാസ്ത്രത്തിന് പാർജന്യാസ്ത്രം; നാരായണാസ്ത്രത്തിന് തന്റെ സ്വാഭാവിക നൈജശക്തി തന്നെ ഉന്നയിച്ചു।
Verse 25
कृष्णसैन्यं विदुद्राव प्रतिवीरेण निर्जितम् । न तस्थौ समरे व्यास पूर्णरुद्रसुतेजसा
ഹേ വ്യാസാ! പ്രതിവീരൻ ജയിച്ചതിനാൽ കൃഷ്ണസൈന്യം ചിതറി ഓടി. ആ യോദ്ധാവിന്റെ പൂർണ്ണമായ രുദ്രജന്യ തേജസ്സാൽ അമർന്നു യുദ്ധത്തിൽ നിലകൊള്ളാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 26
विद्राविते स्वसैन्ये तु श्रीकृष्णश्च परंतपः । स्वं ज्वरं शीतलाख्यं हि व्यसृजद्दारुणं मुने
ഹേ മുനേ! സ്വന്തം സൈന്യം ഓടിപ്പോയപ്പോൾ പരന്തപനായ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ‘ശീതല’ എന്ന പേരുള്ള തന്റെ ഭീകര ജ്വരം വിട്ടയച്ചു.
Verse 27
विद्राविते कृष्णसैन्ये कृष्णस्य शीतलज्वरः । अभ्यपद्यत तं रुद्रं मुने दशदिशो दहन्
കൃഷ്ണസൈന്യം ഓടിപ്പോയപ്പോൾ, ഹേ മുനേ, കൃഷ്ണന്റെ ശീതലജ്വരം പത്ത് ദിക്കുകളെയും ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആ രുദ്രന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചു।
Verse 28
महेश्वरोथऽ तं दृष्ट्वायांतं स्वं विसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ
അപ്പോൾ മഹേശ്വരൻ (ശിവൻ) അവൻ അടുത്തുവരുന്നത് കണ്ടു തന്റെ ജ്വരാസ്ത്രം വിട്ടു. തുടർന്ന് മാഹേശ്വര ജ്വരവും വൈഷ്ണവ ജ്വരവും—ആ രണ്ടു ജ്വരങ്ങളും—പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തു।
Verse 29
वैष्णवोऽथ समाक्रदन्माहेश्वरबलार्दितः । अलब्ध्वा भयमन्यत्र तुष्टाव वृषभध्वजम्
അപ്പോൾ വൈഷ്ണവൻ മാഹേശ്വരബലത്താൽ കഠിനമായി പീഡിതനായി നിലവിളിച്ചു; ഭയത്തിൽ നിന്ന് മറ്റെവിടെയും ശരണം ലഭിക്കാതെ, വൃഷഭധ്വജനായ പരമശിവനെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 30
अथ प्रसन्नो भगवान्विष्णुज्वरनुतो हरः । विष्णुशीतज्वरं प्राह शरणागतवत्सलः
അപ്പോൾ വിഷ്ണുജ്വരം സ്തുതിച്ചപ്പോൾ പ്രസന്നനായ ഭഗവാൻ ഹരൻ (ശിവൻ), ശരണാഗതവത്സലനായി, വിഷ്ണുവിന്റെ ശീതജ്വരത്തോട് കരുണയോടെ അരുളിച്ചെയ്തു।
Verse 31
महेश्वर उवाच । शीतज्वर प्रसन्नोऽहं व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य न स्याज्ज्वराद्भयम्
മഹേശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു— “ഹേ ശീതജ്വരമേ, ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്; എന്റെ ജ്വരത്തിൽ നിന്നുള്ള നിന്റെ ഭയം അകലട്ടെ. നമ്മുടെ ഈ സംവാദം സ്മരിക്കുന്നവന് ജ്വരഭയം ഉണ്ടാകുകയില്ല।”
Verse 32
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो रुद्रमानम्य गतो नारायणज्वरः । तं दृष्ट्वा चरितं कृष्णो विसिस्माय भयान्वितः
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു— “ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ നാരായണജ്വരം രുദ്രനെ നമസ്കരിച്ചു പുറപ്പെട്ടു. ആ അത്ഭുതചരിതം കണ്ട കൃഷ്ണൻ ഭയത്തോടുകൂടി വിസ്മയിച്ചു।”
Verse 33
स्कन्द प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानोऽथ कोपितः । जघान शक्त्या प्रद्युम्नं दैत्यसंघात्यमर्षणः
സ്കന്ദന്റെയും പ്രദ്യുമ്നന്റെയും അമ്പുവർഷത്തിൽ കഠിനമായി അമർന്നു പോയ ആ ദൈത്യൻ ക്രുദ്ധനായി. അപമാനം സഹിക്കാത്ത, ദൈത്യസംഘസംഹാരകൻ, ശക്തി ആയുധംകൊണ്ട് പ്രദ്യുമ്നനെ പ്രഹരിച്ചു।
Verse 34
स्कंदप्राप्तिहतस्तत्र प्रद्युम्नः प्रबलोपि हि । असृग्विमुंचन्गात्रेभ्यो बलेनापाक्रमद्रणात्
അവിടെ സ്കന്ദന്റെ പ്രഹാരത്തിൽ, പ്രദ്യുമ്നൻ ശക്തനായിരുന്നിട്ടും പരിക്കേറ്റു. അവയവങ്ങളിൽ നിന്ന് രക്തം ഒഴുകിയിട്ടും, തന്റെ ബലത്താൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് പിന്മാറി।
Verse 35
कुंभांडकूपकर्णाभ्यां नानास्त्रैश्च समाहतः । दुद्राव बलभद्रोपि न तस्थेपि रणे बली
കുംഭാണ്ഡനും കൂപകർണനും പലവിധ ആയുധങ്ങളാൽ ശക്തമായി പ്രഹരിച്ചതിനാൽ; ആഹതനായ ബലവാൻ ബലഭദ്രനും പിന്നോട്ട് പാഞ്ഞു, യുദ്ധത്തിൽ നിലകൊള്ളാനായില്ല.
Verse 36
कृत्वा सहस्रं कायानां पीत्वा तोयं महार्णवात् । गरुडो नाशयत्यर्थाऽऽवर्तैर्मेघार्णवांबुभिः
ആയിരം ദേഹങ്ങൾ ധരിച്ചു മഹാസമുദ്രത്തിലെ ജലം കുടിച്ച്, ഗരുഡൻ മേഘസമുദ്രസമാനമായ ജലത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ആവർത്തങ്ങളാൽ (ശത്രുക്കളെ) നശിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 37
अथ क्रुद्धो महेशस्य वाहनो वृषभो बली । वेगेन महतारं वै शृंगाभ्यां निजघान तम्
അപ്പോൾ മഹേശ്വരന്റെ ശക്തിയുള്ള വൃഷഭവാഹനം ക്രുദ്ധനായി, മഹാ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തി തന്റെ കൊമ്പുകളാൽ ആ ശത്രുവിനെ പ്രഹരിച്ചു.
Verse 38
शृंगघातविशीर्णांगो गरुडोऽतीव विस्मितः । विदुद्राव रणात्तूर्णं विहाय च जनार्दनम्
ശൃംഗപ്രഹാരത്തിൽ ഗരുഡന്റെ ദേഹം പിളർന്ന് ചിതറിപ്പോയി; അത്യന്തം വിസ്മയത്തോടെ അവൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ ഓടി, ജനാർദനൻ (വിഷ്ണു)നെ ഉപേക്ഷിച്ചു।
Verse 39
एवं जाते चरित्रं तु भगवान्देवकीसुतः । उवाच सारथिं शीघ्रं रुद्रतेजोतिविस्मितः
ഇങ്ങനെ സംഭവിച്ചപ്പോൾ ദേവകീസുതനായ ഭഗവാൻ, രുദ്രന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സിൽ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ച്, ഉടൻ തന്നെ തന്റെ സാരഥിയോട് പറഞ്ഞു।
Verse 40
श्रीकृष्ण उवाच । हे सूत शृणु मद्वाक्यं रथं मे वाहय द्रुतम् । महादेवसमीपस्थो यथा स्यां गदितुं वचः
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതാ, എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക; എന്റെ രഥം വേഗത്തിൽ ഓടിക്കുക, ഞാൻ മഹാദേവന്റെ സമീപത്ത് എത്തി എന്റെ സന്ദേശം പറയേണ്ടതിന്നായി.
Verse 41
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो हरिणा सूतो दारुकस्स्वगुणाग्रणीः । द्रुतं तं वाहयामास रथं रुद्रसमीपतः
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ഹരി ഇങ്ങനെ കല്പിച്ചതോടെ, തന്റെ ഗുണങ്ങളിൽ അഗ്രഗണ്യനായ സാരഥി ദാരുകൻ ആ രഥം വേഗത്തിൽ രുദ്രന്റെ സമീപത്തേക്ക് ഓടിച്ചു.
Verse 42
अथ विज्ञापयामास नतो भूत्वा कृतांजलिः । श्रीकृष्णः शंकरं भक्त्या प्रपन्नो भक्तवत्सलम्
അപ്പോൾ ശ്രീകൃഷ്ണൻ നമസ്കരിച്ചു കൃതാഞ്ജലിയായി, ഭക്തവത്സലനായ ശങ്കരനിൽ ഭക്തിയോടെ ശരണം പ്രാപിച്ച് തന്റെ അപേക്ഷ അറിയിച്ചു.
Verse 43
श्रीकृष्ण उवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । नमामि त्वाऽनंतशक्तिं सर्वात्मानं परेश्वरम्
ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവ മഹാദേവാ, ശരണാഗതവത്സലാ! അനന്തശക്തിസ്വരൂപനേ, സർവ്വരുടെയും അന്തരാത്മാവേ, പരമേശ്വരനേ—നിനക്കു ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 44
विश्वोत्पत्तिस्थाननाशहेतुं सज्ज्ञप्ति मात्रकम् । ब्रह्मलिंगं परं शांतं केवलं परमेश्वरम्
ആ ബ്രഹ്മലിംഗം പരമവും ശാന്തവും കേവല പരമേശ്വരനുമാകുന്നു; ലോകത്തിന്റെ ഉത്ഭവം, നില, ലയം എന്നിവയുടെ കാരണനായ അവൻ നാമമാത്ര സൂചനയാൽ മാത്രം നിർദ്ദേശ്യൻ.
Verse 45
कालो दैवं कर्म जीवस्स्वभावो द्रव्यमेव च । क्षेत्रं च प्राण आत्मा च विकारस्तत्समूहकः
കാലം, ദൈവം, കര്മ്മം, ജീവന്, സ്വഭാവം, ദ്രവ്യം; കൂടാതെ ക്ഷേത്രം (ദേഹക്ഷേത്രം), പ്രാണന്, ആത്മാവ്—ഇവയുടെ വികാരങ്ങളോടുകൂടി ഇതാണ് പ്രകടിത സത്തയുടെ സമഗ്രസമൂഹം.
Verse 46
बीजरोहप्रवाहस्तु त्वन्मायैषा जगत्प्रभो । तन्निबंधं प्रपद्येह त्वामहं परमेश्वरम्
ഹേ ജഗത്പ്രഭോ! വിത്ത് മുളയ്ക്കുന്ന പ്രവാഹംപോലെ അനവതാരം ഒഴുകുന്നതു നിന്റെ മായ തന്നെയാണ്. അതിനെ ജീവനെ ബന്ധിക്കുന്ന ബന്ധമെന്നറിഞ്ഞ് ഞാൻ ഇവിടെ നിനക്കേ, പരമേശ്വരാ, ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 47
नाना भावैर्लीलयैव स्वीकृतैर्निर्जरादिकान् । नूनं बिभषिं लोकेशो हंस्युन्मार्गान्स्वभावतः
ഹേ ലോകേശാ! നാനാഭാവങ്ങളാലും ലീലാമയ ഉപായങ്ങളാലും ദേവന്മാരാദികളെ നീ സ്വന്തവശത്തിലാക്കി. അതുകൊണ്ട് സ്വഭാവതഃ നാശത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞോടുന്നവരുടെ പാതകൾ നീ ഇപ്പോൾ നിയന്ത്രിച്ചു നിർത്തുന്നു.
Verse 48
त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यंत्यमलात्मानमाकाशमिव केवलम्
നീ തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മം—പരമജ്യോതി—വേദവാണിരൂപമായ ബ്രഹ്മത്തിൽ ഗൂഢനായിരിക്കുന്നവൻ. അമലാത്മാക്കൾ നിന്നെ കളങ്കരഹിത ആത്മസ്വരൂപമായി, ആകാശംപോലെ ഏകാകിയും സർവ്വവ്യാപിയും ആയി ദർശിക്കുന്നു.
Verse 49
त्वमेव चाद्यः पुरुषोऽद्वितीयस्तुर्य आत्मदृक् । ईशो हेतुरहेतुश्च सविकारः प्रतीयसे
നീ തന്നെയാണ് ആദിപുരുഷൻ, അദ്വിതീയൻ—തുരീയൻ, ആത്മസാക്ഷി. നീ ഈശ്വരൻ—കാരണമും കാരണങ്ങളുടെ കാരണവും; എങ്കിലും പ്രകടലോകത്തിൽ നീ വികാരമുള്ളവനെന്നപോലെ പ്രതീതിയാകുന്നു.
Verse 50
स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै भगवन्प्रभो । सर्वान्वितः प्रभिन्नश्च सर्वतस्त्वं महेश्वर
ഹേ ഭഗവൻ പ്രഭോ! സർവ്വഗുണങ്ങളുടെ പ്രകടനത്തിനും പ്രസിദ്ധിക്കും നിന്റെ സ്വമയായാൽ നീ സർവ്വാന്വിതനും പ്രഭിന്നനും ആകുന്നു. എല്ലായിടത്തും എല്ലാതരത്തിലും നീയേ മഹേശ്വരൻ।
Verse 51
यथैव सूर्योऽपिहितश्छायारूपाणि च प्रभो । स्वच्छायया संचकास्ति ह्ययं परमदृग्भवान्
ഹേ പ്രഭോ! സൂര്യൻ മറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ തന്റെ തന്നെ നിഴലാൽ നിഴൽരൂപങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതുപോലെ, പരമദർശിയായ നീ നിന്റെ ആവരണശക്തിയാൽ ഈ പ്രതീതിയുടെ ലീല പ്രकटമാക്കുന്നു।
Verse 52
गुणेनापिहितोपि त्वं गुणे व गुणान् विभो । स्वप्रदीपश्चकास्सि त्वं भूमन् गिरिश शंकर
ഹേ വിഭോ! ഗുണങ്ങളാൽ ആവൃതനായിട്ടും ഗുണങ്ങളുടെ മേഖലയിലേ ഗുണങ്ങളുടെ അധിപതി നീയേ. ഹേ ഭൂമൻ, ഹേ ഗിരീശ, ഹേ ശങ്കര! നിന്റെ സ്വപ്രകാശത്താൽ നീ തന്നേ ദീപ്തനാകുന്നു।
Verse 53
त्वन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जंति निमज्जंति प्रसक्ता वृजिनार्णवे
നിന്റെ മായയാൽ മോഹിതമായ ബുദ്ധിയുള്ളവർ പുത്രൻ, ഭാര്യ, ഗൃഹം മുതലായവയിൽ ആസക്തരാകുന്നു; ആ ആസക്തിയാൽ അവർ പാപവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ സമുദ്രത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്നു മുങ്ങുന്നു।
Verse 54
इति शिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे बाणाऽसुररुद्रकृष्णादियुद्धवर्णनं नाम चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിന്റെ രണ്ടാം ഭാഗമായ രുദ്രസംഹിതയിലെ അഞ്ചാം യുദ്ധഖണ്ഡത്തിൽ ‘ബാണാസുരൻ, രുദ്രൻ (ശിവൻ), കൃഷ്ണൻ മുതലായവരുടെ യുദ്ധവർണ്ണനം’ എന്ന അമ്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 55
त्वदाज्ञयाहं भगवान्बाणदोश्छेत्तुमागतः । त्वयैव शप्तो बाणोऽयं गर्वितो गर्वहारिणा
നിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ ഭഗവാൻ ബാണന്റെ ദോഷം—അഹങ്കാരം—ഛേദിക്കാനായി വന്നിരിക്കുന്നു. ഗർവ്വഹാരിയായ നീ തന്നെയാണ് അവനെ ശപിച്ചതെങ്കിലും, ഈ ബാണൻ ഇപ്പോഴും ഗർവ്വമത്തനാണ്।
Verse 56
निवर्त्तस्व रणा द्देव त्वच्छापो न वृथा भवेत् । आज्ञां देहि प्रभो मे त्वं बाणस्य भुजकृंतने
ഹേ ദേവാ, യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുക; അങ്ങനെ നിന്റെ ശാപം വ്യർത്ഥമാകാതിരിക്കട്ടെ. ഹേ പ്രഭോ, ബാണന്റെ ഭുജങ്ങൾ ഛേദിക്കാൻ എനിക്ക് ആജ്ഞ നൽകണമേ।
Verse 57
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभुः श्रीकृष्णस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा कृष्णस्तुत्या महेश्वरः
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനീശ്വരാ! ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ട്, കൃഷ്ണസ്തുതിയാൽ അന്തഃകരണം പ്രസന്നമായ ശംഭു മഹേശ്വരൻ മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 58
महेश्वर उवाच । सत्यमुक्तं त्वया तात मया शप्तो हि दैत्यराट् । मदाज्ञया भवान्प्राप्तो बाणदोदंडकृंतने
മഹേശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—വത്സാ! നീ പറഞ്ഞത് സത്യം. ദൈത്യരാജനെ ഞാൻ തന്നെയാണ് ശപിച്ചത്. എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നീ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു—ബാണന്റെ ദർപ്പബലവും ദണ്ഡസമമായ വീര്യവും ഛേദിക്കുവാൻ।
Verse 59
किं करोमि रमानाथ भक्ताधीनस्सदा हरे । पश्यतो मे कथं वीर स्याद्बाणभुजकृंतनम्
ഹേ രമാനാഥാ, ഹേ ഹരി! നീ സദാ ഭക്താധീനൻ. ഹേ വീരാ, ഞാൻ നോക്കി നിൽക്കേ ബാണന്റെ ഭുജഛേദനം എങ്ങനെ സംഭവിക്കും?
Verse 60
अतस्त्वं जृंभणास्त्रेण मां जंभय मदाज्ञया । ततस्त्वं कुरु कार्यं स्वं यथेष्टं च सुखी भव
അതുകൊണ്ട് എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ജൃംഭണാസ്ത്രംകൊണ്ട് എന്നെ ജംഭിതനായി (സ്തബ്ധനായി) ആക്കുക. പിന്നെ നിന്റെ കാര്യം ഇഷ്ടംപോലെ നടത്തി സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കുക.
Verse 61
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तश्शंकरेणाथ शार्ङ्गपाणिस्तु विस्मितः । स्वरणस्थानमागत्य मुमोद स मुनीश्वरः
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ശങ്കരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശാർങ്ഗപാണി (വിഷ്ണു) വിസ്മയിച്ചു. തന്റെ സ്വസ്ഥാനത്ത് എത്തി ആ മുനീശ്വരൻ ആനന്ദിച്ചു.
Verse 62
जृंभणास्त्रं मुमोचाथ संधाय धनुषि द्रुतम् । पिनाकपाणये व्यास नानास्त्रकुशलो हरिः
ഹേ വ്യാസാ, അനേകം അസ്ത്രങ്ങളിൽ നിപുണനായ ഹരി വേഗത്തിൽ ധനുസ്സിൽ ജൃംഭണാസ്ത്രം ഘടിപ്പിച്ച് പിനാകപാണി (ശിവൻ) മേൽ പ്രയോഗിച്ചു.
Verse 63
मोहयित्वा तु गिरिशं जृंभणास्त्रेण जृंभितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदर्ष्टिभिः
ജൃംഭണാസ്ത്രംകൊണ്ട് ഗിരീശനെ (ശിവനെ) മോഹിപ്പിച്ച് ജംഭിതനായി (ഉറക്കമയക്കത്തിൽ) ആക്കിയ ശേഷം, ശൗരി വാൾ, ഗദ, കുന്തം എന്നിവകൊണ്ട് ബാണന്റെ സൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചു.
Frequently Asked Questions
It narrates Kṛṣṇa’s reaction to Aniruddha’s abduction, the Vṛṣṇis’ mobilization, the march to Śoṇitapura, and the beginning of the battle involving Bāṇa’s defense under Rudra’s support.
Rudra’s intervention signals that the conflict is not merely political but cosmological: it dramatizes divine jurisdiction, the ethics of protection, and the calibrated use of power in maintaining balance across competing claims.
Kṛṣṇa as the decisive protector and strategist (summoning Garuḍa, leading an akṣauhiṇī force) and Rudra as the formidable guardian (arriving with pramathas, mounted on Nandin) are foregrounded as the battle commences.