Shiva Purana — Rudra Samhita, Shloka 53
विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath
ततो विस्मृतदुःखोऽसौ विष्णुस्ताभ्यां सहैव तु । वैकुंठमगमत्तुष्टस्सर्वदेवैर्नमस्कृतः । कार्तिके मासि विप्रेन्द्र धात्री च तुलसी सदा । सर्वदेवप्रियाज्ञेया विष्णोश्चैव विशेषतः
tato vismṛtaduḥkho'sau viṣṇustābhyāṃ sahaiva tu | vaikuṃṭhamagamattuṣṭassarvadevairnamaskṛtaḥ | kārtike māsi viprendra dhātrī ca tulasī sadā | sarvadevapriyājñeyā viṣṇoścaiva viśeṣataḥ
അതിനുശേഷം വിഷ്ണു ദുഃഖം മറന്ന്, ആ രണ്ടുപേരോടും കൂടി സന്തോഷത്തോടെ, സർവ്വദേവന്മാരാൽ നമസ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായി വൈകുണ്ഠത്തിലേക്ക് പോയി. ഹേ വിപ്രശ്രേഷ്ഠാ, കാർത്തിക മാസത്തിൽ ധാത്രി (ആമലകി)യും തുളസിയും എപ്പോഴും സർവ്വദേവന്മാർക്കും പ്രിയം—പ്രത്യേകിച്ച് വിഷ്ണുവിന് അത്യന്തം പ്രിയം—എന്ന് അറിയണം. ശൈവ സിദ്ധാന്തദൃഷ്ടിയിൽ ഇതും കാണിക്കുന്നു: പരമ പതി-ഈശ്വരന്റെ വിശ്വക്രമത്തിൽ ദേവന്മാർക്കും ശാന്തിയും പുനഃസ്ഥാപനവും ലഭിക്കുന്നു; കാർത്തിക വ്രതങ്ങളും പവിത്ര സസ്യങ്ങളും ധർമ്മത്തിൽ ഭക്തി-പുണ്യങ്ങൾക്ക് ആശ്രയമാകുന്നു।
Sūta Gosvāmi (narrating to the sages at Naimiṣāraṇya; addressing a leading brāhmaṇa as 'viprendra')
Tattva Level: pati
Shiva Form: Sadāśiva
Sthala Purana: Kārtika-māsa observance is highlighted as a time when dhātrī (āmalakī) and tulasī become especially dear; while not a Jyotirliṅga episode, it functions like a vrata-māhātmya segment within the narrative.
Significance: Merit through Kārtika devotion and offering/association with dhātrī and tulasī; supports sāttvika bhakti and ritual purity.
Role: nurturing
Offering: pushpa
FAQs
It highlights restoration through dharma: Viṣṇu’s grief is dispelled and he returns to his divine abode, while Kārtika is praised as a potent sacred time where offerings like Dhātrī and Tulasī amplify devotion and merit—showing that divine well-being is sustained within the cosmic order governed by the Supreme (Pati).
Though the verse names Viṣṇu, the Shiva Purana’s frame presents all deities as functioning within Śiva’s overarching sovereignty; thus, honoring sacred observances (vrata-kāla) and pure offerings supports Saguna worship—including Liṅga-pūjā—by cultivating sattva, devotion, and alignment with dharma.
Observe Kārtika with devotional discipline: offer or venerate Tulasī and Dhātrī (Āmalakī) with purity and mantra-japa; as a Śaiva practice, pair this with Liṅga-arcana and Panchākṣarī japa ("Om Namaḥ Śivāya") for steadiness of mind and merit.