उत्पातवर्णनम् / Description of Portents at Dakṣa’s Sacrifice
ഈ അധ്യായത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ദക്ഷയജ്ഞമണ്ഡപത്തിൽ വീരഭദ്രൻ ശിവഗണങ്ങളോടൊപ്പം നീങ്ങിവരുമ്പോൾ പ്രകടമായ ഉത്പാതങ്ങളെ വിവരിക്കുന്നു. ദക്ഷന്റെ ശരീരത്തിൽ നടുക്കം മുതലായ അശുഭലക്ഷണങ്ങൾ, യജ്ഞസ്ഥലത്ത് ഭൂകമ്പം, മധ്യാഹ്നത്തിൽ ഗ്രഹ-നക്ഷത്രവികൃതികൾ, സൂര്യന്റെ വർണ്ണമാറ്റവും പല വലയങ്ങളും, ഉൽക്കാപാതം/അഗ്നിവൃഷ്ടി, നക്ഷത്രങ്ങളുടെ വളഞ്ഞും താഴോട്ടുമുള്ള ഗതി, കഴുകൻ-നരി മുതലായവയുടെ അമംഗളശബ്ദങ്ങൾ, പൊടിയോടെ കഠിനകാറ്റുകൾ, ചുഴലിക്കാറ്റുകൾ, ജ്വലിക്കുന്ന വസ്തുക്കളുടെ മഴ—ഇവയെല്ലാം യജ്ഞനാശത്തിന്റെ മുൻസൂചനകളായി പറയുന്നു. ധർമ്മ-ഋതക്രമത്തിലെ വ്യതിയാനം പ്രകൃതിയിലും ആകാശത്തിലും കലക്കമായി പ്രതിഫലിക്കുന്നു എന്നതാണ് ആശയം.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं प्रचलिते चास्मिन् वीरभद्रे गणान्विते । दुष्टचिह्नानि दक्षेण दृष्टानि विबुधैरपि
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഗണങ്ങളോടുകൂടി വീരഭദ്രൻ ഇങ്ങനെ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, ദക്ഷനും ദേവന്മാരും പോലും നാശസൂചകമായ അശുഭലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ടു।
Verse 2
उत्पाता विविधाश्चासन् वीरभद्रे गणान्विते । त्रिविधा अपि देवर्षे यज्ञविध्वंससूचकाः
ഹേ ദേവർഷേ! ഗണങ്ങളോടുകൂടിയ വീരഭദ്രൻ സന്നിഹിതനായപ്പോൾ നാനാവിധ ഉത്പാതങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ത്രിവിധമായും—യജ്ഞവിധ്വംസത്തിന്റെ സൂചനകളായി।
Verse 3
दक्षवामाक्षिबाहूरुविस्पंदस्समजायत । नानाकष्टप्रदस्तात सर्वथाऽशुभसूचकः
അപ്പോൾ ദക്ഷന്റെ ഇടത് കണ്ണും ഭുജവും തുടയും വിറയ്ക്കാൻ തുടങ്ങി. ഹേ പ്രിയേ! അത് എല്ലാതരത്തിലും അശുഭസൂചന, നാനാകഷ്ടദായകമായിരുന്നു।
Verse 4
भूकंपस्समभूत्तत्र दक्षयागस्थले तदा । दक्षोपश्यच्च मध्याह्ने नक्षत्राण्यद्भुतानि च
അപ്പോൾ ദക്ഷയാഗസ്ഥലത്ത് ഭൂകമ്പം ഉണ്ടായി. ദക്ഷൻ മധ്യാഹ്നത്തിലും നക്ഷത്രങ്ങളിൽ അത്ഭുതകരവും അസ്വാഭാവികവുമായ ലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ടു।
Verse 5
दिशश्चासन्सुमलिनाः कर्बुरोभूद्दिवाकरः । परिवेषसहस्रेण संक्रांतश्च भयंकरः
ദിക്കുകൾ അത്യന്തം മലിനമായി, സൂര്യൻ പുള്ളിപ്പുള്ളിയായി മങ്ങിപ്പോയി; ആയിരം പരിവേഷങ്ങൾ ചുറ്റി ഭയങ്കരമായ സംക്രാന്തിപോലെ മാറി।
Verse 6
नक्षत्राणि पतंति स्म विद्युदग्निप्रभाणि च । नक्षत्राणामभूद्वक्रा गतिश्चाधोमुखी तदा
അപ്പോൾ നക്ഷത്രങ്ങൾ വീഴുന്നതുപോലെ തോന്നി, മിന്നലിന്റെയും അഗ്നിപ്രഭയുടെയും പോലെ ജ്വലിച്ച്; നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ഗതി വളഞ്ഞു, അവരുടെ ചലനം താഴോട്ടായി മാറി।
Verse 7
गृध्रा दक्ष शिरः स्पृष्ट्वा समुद्भूताः सहस्रशः । आसीद्गृध्रपक्षच्छायैस्सच्छायो यागमंडपः
കഴുകുകൾ ദക്ഷന്റെ ഛിന്ന ശിരസ്സിനെ സ്പർശിച്ചതുമാത്രത്തിൽ ആയിരങ്ങളായി പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; അവരുടെ ചിറകുകളുടെ നിഴലാൽ യാഗമണ്ഡപം ഘനമായ അശുഭ ഛായയിൽ മൂടപ്പെട്ടു।
Verse 8
ववाशिरे यागभूमौ क्रोष्टारो नेत्रकस्तदा । उल्कावृष्टिरभूत्तत्र श्वेतवृश्चिकसंभवा
അപ്പോൾ യാഗഭൂമിയിൽ കുറുനരികൾ കുരച്ചു; കണ്ണിനു ഭയങ്കര അപശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അവിടെ വെളുത്ത വൃശ്ചികങ്ങളിൽ നിന്നു ജനിച്ചതുപോലെ ഉൽകാവൃഷ്ടി ഉണ്ടായി॥
Verse 9
खरा वाता ववुस्तत्र पांशुवृष्टिसमन्विताः । शलभाश्च समुद्भूता विवर्तानिलकंपिताः
അവിടെ പൊടിവൃഷ്ടിയോടുകൂടി കഠിന കാറ്റുകൾ വീശിത്തുടങ്ങി. ചുഴലിക്കാറ്റിന്റെ ഊക്കിൽ കുലുങ്ങി വെട്ടുക്കിളികളുടെ കൂട്ടങ്ങളും ഉയർന്നു വന്നു॥
Verse 10
रीतैश्च पवनै रूर्द्ध्वं स दक्षाध्वरमंडपः । दैवान्वितेन दक्षेण यः कृतो नूतनोद्भुतः
അപ്പോൾ ഉച്ചൃംഖലമായ പ്രബല കാറ്റുകൾ, ദേവന്മാരോടൊപ്പം ദക്ഷൻ പണിത ആ അത്ഭുതകരമായ നവനിർമ്മിത ദക്ഷയാഗമണ്ഡപത്തെ മേലോട്ടെറിഞ്ഞ് ചിതറിച്ചു।
Verse 11
वेमुर्दक्षादयस्सर्वे तदा शोणितमद्भुतम् । वेमुश्च मांसखण्डानि सशल्यानि मुहुर्मुहुः
അപ്പോൾ ദക്ഷൻ മുതലായ എല്ലാവരും അത്ഭുതകരമായി രക്തധാരകൾ ഛർദ്ദിച്ചു; വീണ്ടും വീണ്ടും മുള്-ശല്യങ്ങൾ കുത്തിയ മാംസഖണ്ഡങ്ങളും തുപ്പി—ശിവാപരാധജന്യ വിനാശത്തിന്റെ ഭയാനക ലക്ഷണം।
Verse 12
सकंपाश्च बभूवुस्ते दीपा वातहता इव । दुःखिताश्चाभवन्सर्वे शस्त्रधाराहता इव
അവർ എല്ലാവരും കാറ്റേറ്റ് വിറയ്ക്കുന്ന ദീപങ്ങളുപോലെ കുലുങ്ങി; മൂർച്ചയുള്ള ആയുധധാരയിൽ വെട്ടേറ്റവരെപ്പോലെ എല്ലാവരും ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി।
Verse 13
तदा निनादजातानि बाष्पवर्षाणि तत्क्षणे । प्रातस्तुषारवर्षीणि पद्मानीव वनांतरे
അപ്പോൾ അതേ ക്ഷണത്തിൽ വിലാപനാദങ്ങൾ ഉയർന്നതുമാത്രം കണ്ണീരിന്റെ മഴ പെയ്തു—വനാന്തരത്തിൽ പ്രഭാതത്തിലെ മഞ്ഞുതുള്ളിവർഷത്തിൽ പദ്മങ്ങൾ തുളുമ്പുന്നതുപോലെ।
Verse 14
दक्षाद्यक्षीणि जातानि ह्यकस्माद्विशदान्यपि । निशायां कमलाश्चैव कुमुदानीव संगवे
ദക്ഷൻ മുതലായവരുടെ കണ്ണുകളും പെട്ടെന്നു ക്ഷീണിച്ച് വെളുപ്പും കാന്തിഹീനതയും പ്രാപിച്ചു; പകലിൽ വിരിയുന്ന കമലമുഖങ്ങളും രാത്രിയിൽ മ്ലാനമായി, പ്രഭാതത്തിൽ കുമുദങ്ങൾ ചുരുങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി।
Verse 15
असृग्ववर्ष देवश्च तिमिरेणावृता दिशः । दिग्दाहोभूद्विशेषेण त्रासयन् सकलाञ्जनान्
അപ്പോൾ ഭയാനകമായ അപശകുനം ഉദിച്ചു—രക്തവൃഷ്ടി പെയ്തു, ദിക്കുകൾ അന്ധകാരത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടു, എല്ലാദിക്കിലും പ്രത്യേകിച്ച് ദിഗ്ദാഹം ജ്വലിച്ചു; അതു സർവ്വജനങ്ങളെയും ഭീതിപ്പെടുത്തി.
Verse 16
एवं विधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । भयमापेदिरेऽत्यंतं मुने विष्ण्वादिकास्तदा
ഇത്തരം അശുഭലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ട ദേവന്മാരും മറ്റ് ദിവ്യസത്തകളും അത്യന്തം ഭയപ്പെട്ടു; ഹേ മുനേ, അപ്പോൾ വിഷ്ണു മുതലായവരും മഹാഭയത്തിൽ ആകുലരായി.
Verse 17
भुवि ते मूर्छिताः पेतुर्हा हताः स्म इतीरयन् । तरवस्तीरसंजाता नदीवेगहता इव
‘അയ്യോ! ഞങ്ങൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു!’ എന്നു നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് അവർ മൂർഛിച്ചു ഭൂമിയിൽ വീണു—പ്രളയവേഗം നദീതീരത്തിലെ വൃക്ഷങ്ങളെ മറിച്ചിടുന്നതുപോലെ.
Verse 18
पतित्वा ते स्थिता भूमौ क्रूराः सर्पा हता इव । कंदुका इव ते भूयः पतिताः पुनरुत्थिताः
വീണ ശേഷം അവർ ഭൂമിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ക്രൂര സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ കിടന്നു; പിന്നെ വീണ്ടും പന്തുപോലെ തുള്ളി, വീണ്ടും വീണും എഴുന്നേറ്റും ചെയ്തു.
Verse 19
ततस्ते तापसंतप्ता रुरुदुः कुररी इव । रोदनध्वनिसंक्रातोरुक्तिप्रत्युक्तिका इव
അതിനുശേഷം തപസ്സിന്റെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും ദാഹത്തിൽ ദഗ്ധരായി അവർ കുരരീ പക്ഷിയെപ്പോലെ കരഞ്ഞു; അവരുടെ കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദം ആകാശത്ത് പ്രതിധ്വനിപോലെ—വിളിയും മറുവിളിയും പോലെ—മുഴങ്ങി.
Verse 20
सवैकुंठास्ततस्सर्वे तदा कुंठितशक्तयः । स्वस्वोपकंठमाकंठं लुलुठुः कमठा इव
അപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും—തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ വൈകുണ്ഠാദി ധാമങ്ങളിൽ വസിച്ചിരുന്നിട്ടും—ശക്തി മങ്ങിപ്പോയി. ഓരോരുത്തനും സ്വന്തം സ്ഥാനത്തിനരികെ കണ്ഠംവരെ തളർന്ന്, ആമകളെപ്പോലെ നിർബ്ബലരായി വീണുകിടന്നു।
Verse 21
एतस्मिन्नंतरे तत्र संजाता चाशरीरवाक् । श्रावयत्यखिलान् देवान्दक्षं चैव विशेषतः
അന്നേരം അവിടെ ഒരു അശരീരവാണി ഉദിച്ചു. അത് സർവ്വദേവന്മാർക്കും കേൾക്കുമാറാക്കി, പ്രത്യേകിച്ച് ദക്ഷനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.
Verse 22
आकाशवाण्युवाच । धिक् जन्म तव दक्षाद्य महामूढोसि पापधीः । भविष्यति महद्दुःखमनिवार्यं हरोद्भवम्
ആകാശവാണി പറഞ്ഞു—“ധിക് നിന്റെ ജന്മത്തിന്, ഹേ ദക്ഷാദികളേ! നീ മഹാമൂഢൻ, പാപബുദ്ധിയുള്ളവൻ. ഹരൻ (ശിവൻ) മൂലമുയരുന്ന അനിവാര്യമായ മഹാദുഃഖം തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും.”
Verse 23
हाहापि नोत्र ये मूढास्तव देवादयस्थिताः । तेषामपि महादुःखं भविष्यति न संशयः
“ഹാഹാ! ഇവിടെ നിന്റെ പക്ഷത്ത് നിൽക്കുന്ന മൂഢന്മാരായ ദേവാദികൾക്കും മഹാദുഃഖം സംഭവിക്കും; സംശയമില്ല.”
Verse 24
ब्रह्मोवाच तच्छ्रुत्वाकाशवचनं दृष्ट्वारिष्टानि तानि च । दक्षः प्रापद्भयं चाति परे देवादयोपि ह
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ആകാശവാണി കേട്ടും ആ അപശകുനങ്ങൾ കണ്ടും ദക്ഷൻ അത്യന്തം ഭയപ്പെട്ടു; മറ്റു ദേവാദികളും ഭീതരായി.
Verse 25
वेपमानस्तदा दक्षो विकलश्चाति चेतसि । अगच्छच्छरणं विष्णोः स्वप्रभोरिंदिरापतेः
അപ്പോൾ ദക്ഷൻ വിറച്ചുകൊണ്ടും മനസ്സിൽ അത്യന്തം അസ്ഥിരനായി, തന്റെ പ്രഭുവായ ഇന്ദിരാപതിയായ വിഷ്ണുവിന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 26
सुप्रणम्य भयाविष्टः संस्तूय च विचेतनः । अवोचद्देवदेवं तं विष्णुं स्वजनवत्सलम्
അവൻ ഭയത്തിൽ വിറച്ച് ആഴത്തിൽ നമസ്കരിച്ചു; മനസ്സ് അസ്ഥിരമായിരുന്നാലും സ്തുതിച്ചു, സ്വന്തം ഭക്തരെ സ്നേഹിക്കുന്ന ദേവദേവൻ വിഷ്ണുവിനോട് പറഞ്ഞു।
Verse 34
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सती खंडे दुश्शकुनदर्शनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ രണ്ടാം റുദ്രസംഹിതയുടെ രണ്ടാം സതീഖണ്ഡത്തിൽ ‘ദുശ്ശകുനദർശനം’ എന്ന പേരിലുള്ള മുപ്പത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
The emergence of pervasive omens at Dakṣa’s sacrificial arena as Vīrabhadra and Śiva’s gaṇas advance—signals that the dakṣayajña is fated to be disrupted and ruined.
They portray ṛta (cosmic order) reacting to ritual-moral disorder: a yajña performed with pride and disrespect toward Śiva becomes cosmically unsustainable, and nature itself ‘speaks’ the impending correction.
Bodily inauspicious tremors in Dakṣa, earthquake at the yajña-site, midday astral anomalies, a discolored sun with many halos, falling fiery lights, abnormal star-movements, vultures and jackals at the arena, meteor-like showers, dust-storm winds, and swarming insects.