प्रयागे महत्समाजः — शिवदर्शनं दक्षागमनं च (The Great Assembly at Prayāga: Śiva’s Appearance and Dakṣa’s Arrival)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । पुराभवच्च सर्वेषामध्वरो विधिना महान् । प्रयागे समवेतानां मुनीनां च महा त्मनाम्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—പൂർവ്വകാലത്ത് പ്രയാഗത്തിൽ, ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം സമ്യക്‌മായി ആചരിക്കപ്പെട്ട, സർവ്വരുടെ ഹിതാർത്ഥമായ ഒരു മഹാ അധ്വരം (യാഗം) നടന്നു; അവിടെ മഹാത്മ മുണിമാർ സമവേതരായി കൂടിയിരുന്നു.

Verse 2

तत्र सिद्धास्समायातास्सनकाद्यास्सुरर्षयः । सप्रजापतयो देवा ज्ञानिनो ब्रह्मदर्शिनः

അവിടെ സിദ്ധന്മാർ സമാഗതരായി; സനകാദി ദേവർഷിമാരും എത്തി. പ്രജാപതികളോടുകൂടിയ ദേവന്മാർ—ജ്ഞാനികൾ, ബ്രഹ്മദർശികൾ—അവിടെയെത്തി.

Verse 3

अहं समागतस्तत्र परिवारसमन्वितः । निगमैरागमैर्युक्तो मूर्तिमद्भिर्महाप्रभैः

ഞാനും അവിടെ എന്റെ പരിചാരകപരിവാരത്തോടുകൂടി സമാഗതനായി; മഹാപ്രഭാവമുള്ള, മൂർത്തിമത്തായി നിലകൊള്ളുന്ന നിഗമങ്ങളും ആഗമങ്ങളും എന്റെ കൂടെ യുക്തമായിരുന്നു.

Verse 4

समाजोभूद्विचित्रो हि तेषामुत्सवसंयुः । ज्ञानवादोऽभवत्तत्र नानाशास्त्रस मुद्भवः

അവരുടെ ആ സംഗമം തീർച്ചയായും അത്ഭുതകരമായ ഉത്സവ-സഭയായി മാറി. അവിടെ പല ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന ആത്മജ്ഞാനസംവാദം ആ സഭയിൽ തന്നെ ഉദിച്ചു.

Verse 5

तस्मिन्नवसरे रुद्रस्सभवानीगणः प्रभुः । त्रिलोकहितकृत्स्वामी तत्रागात्सूक्तिकृन्मुने

അന്നേ സമയത്ത്, ഹേ മുനേ, പ്രഭു രുദ്രൻ ഭവാനിയോടും അവളുടെ ഗണങ്ങളോടും കൂടി അവിടെ എത്തി. ത്രിലോകഹിതകൃതനായ സ്വാമി മംഗളവും യുക്തവുമായ വചനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് വന്നു.

Verse 6

दृष्ट्वा शिवं सुरास्सर्वे सिद्धाश्च मुनयस्तथा । अनमंस्तं प्रभुं भक्त्या तुष्टुवुश्च तथा ह्यहम्

ശിവനെ ദർശിച്ചപ്പോൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും മുനിമാരും ആ പ്രഭുവിനെ ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിച്ചു സ്തുതിച്ചു; ഞാനും അതുപോലെ ചെയ്തു.

Verse 7

तस्थुश्शिवाज्ञया सर्वे यथास्थानं मुदान्विताः । प्रभुदर्शनसंतुष्टाः वर्णयन्तो निजं विधिम्

ശിവാജ്ഞപ്രകാരം എല്ലാവരും ആനന്ദത്തോടെ തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളിൽ യഥാവിധി നിന്നു. പ്രഭുവിന്റെ ദർശനത്തിൽ തൃപ്തരായി അവർ പരസ്പരം തങ്ങളുടെ ധർമ്മവും സേവാവിധിയും വിവരിച്ചു.

Verse 8

तस्मिन्नवसरे दक्षः प्रजापतिपतिः प्रभुः । आगमत्तत्र सुप्रीतस्सुवर्चस्वी यदृच्छया

അന്നേ സമയത്ത് പ്രജാപതികളുടെ അധിപനായ ശക്തിമാൻ പ്രഭു ദക്ഷൻ യദൃച്ഛയായി അവിടെ എത്തി. അദ്ദേഹം പ്രസന്നചിത്തനും ഉജ്ജ്വല തേജസ്സോടെ ദീപ്തനുമായിരുന്നു.

Verse 9

मां प्रणम्य स दक्षो हि न्युष्टस्तत्र मदाज्ञया । ब्रह्माण्डाधिपतिर्मान्यो मानी तत्त्वबहिर्मुखः

എന്നെ പ്രണാമം ചെയ്ത് ആ ദക്ഷൻ എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവിടെ തന്നെ നിന്നു. ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ മാന്യാധിപനായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം അഹങ്കാരിയായിരുന്നു; തത്ത്വത്തിന്റെ അന്തർമുഖത വിട്ട് ബാഹ്യമുഖനായി നിന്നു.

Verse 10

स्तुतिभिः प्रणिपातैश्च दक्षस्सर्वैस्सुरर्षिभिः । पूजितो वरतेजस्वी करौ बध्वा विनम्रकैः

എല്ലാ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും സ്തുതികളും പ്രണിപാതങ്ങളും കൊണ്ട് ദക്ഷനെ ആദരിച്ചു. വരങ്ങളുടെ തേജസ്സാൽ ദീപ്തനായ ദക്ഷനെ വിനീതർ കൈകൂപ്പി ഭക്തിയോടെ പൂജിച്ചു.

Verse 11

नानाविहारकृन्नाथस्स्वतंत्र परमोतिकृत् । नानामत्तं तदा दक्षं स्वासनस्थो महेश्वरः

അപ്പോൾ നാനാവിധ ലീലാവിഹാരം ചെയ്യുന്ന, പൂർണ്ണസ്വതന്ത്രനും പരമോന്നതനും ആയ മഹേശ്വരൻ തന്റെ സ്വാസനത്തിൽ തന്നെ ആസീനനായി, അനേകം അഭിമാനങ്ങളിൽ മദിച്ച ദക്ഷനെ നിരീക്ഷിച്ചു।

Verse 12

दृष्टाऽनतं हरं तत्र स मे पुत्रोऽप्रसन्नधीः । अकुपत्सहसा रुद्रे तदा दक्षः प्रजापतिः

അവിടെ ഹരൻ (ശിവൻ) നമിക്കാതിരിക്കുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, എന്റെ ആ പുത്രൻ—അപ്രസന്നബുദ്ധിയുള്ള ദക്ഷ പ്രജാപതി—പെട്ടെന്ന് തന്നെ രുദ്രനോടു കോപിച്ചു।

Verse 13

क्रूरदृष्ट्या महागर्वो दृष्ट्वा रुद्रं महाप्रभुम् । सर्वान्संश्रावयन्नुच्चैरवोचज्ज्ञानवर्जितः

മഹാപ്രഭുവും പരമപ്രഭാമയനുമായ രുദ്രനെ കണ്ട ആ മഹാഗർവൻ ക്രൂരദൃഷ്ടിയോടെ നോക്കി, എല്ലാവരും കേൾക്കുമാറ് ഉച്ചത്തിൽ പറഞ്ഞു; കാരണം അവൻ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനവിവേകമറ്റവനായിരുന്നു।

Verse 14

एते हि सर्वे च सुरासुरा भृशं नमंति मां विप्रवरास्तथर्षयः । कथं ह्यसौ दुर्जनवन्महामनास्त्वभूत्तु यः प्रेतपिशाचसंवृतः

ഇവരെല്ലാം—ദേവരും അസുരരും—എന്നെ അത്യന്തം ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിക്കുന്നു; ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണരും ഋഷിമാരും അങ്ങനെ തന്നെ. എന്നാൽ പ്രേതപിശാചങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ മഹാമനസ്സൻ ദുഷ്ടനെപ്പോലെ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നു?

Verse 15

श्मशानवासी निरपत्रपो ह्ययं कथं प्रणामं न करोति मेऽधुना । लुप्तक्रियो भूतपिशाचसेवितो मत्तोऽविधो नीतिविदूषकस्सदा

‘ഇവൻ ശ്മശാനവാസിയും പൂർണ്ണ നിർലജ്ജനും—ഇപ്പോഴും എനിക്ക് നമസ്കാരം ചെയ്യാത്തത് എന്ത്? അവന്റെ ക്രിയകൾ ലുപ്തം, ഭൂതപിശാചങ്ങൾ സേവിക്കുന്നവൻ; മദിച്ചവനെപ്പോലെ അശാസ്യൻ, സദാ നീതിയെ പരിഹസിക്കുന്നവൻ.’

Verse 16

पाखंडिनो दुर्जनपाप शीला दृष्ट्वा द्विजं प्रोद्धतनिंदकाश्च । वध्वां सदासक्तरतिप्रवीणस्तस्मादमुं शप्तुमहं प्रवृत्तः

ആ ദ്വിജനെ കണ്ടപ്പോൾ—അവൻ പാഖണ്ഡി, ദുർജനൻ, പാപശീലൻ, അഹങ്കാരത്തിൽ വീർപ്പിച്ച നിന്ദകൻ, പരസ്ത്രീയിൽ സദാ ആസക്തനായി കാമത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ—അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അവനെ ശപിക്കുവാൻ പ്രവൃത്തനായി।

Verse 17

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा स महाखलस्तदा रुषान्वितो रुद्रमिदं ह्यवोचत् । शृण्वंत्वमी विप्रवरास्तथा सुरा वध्यं हि मे चार्हथ कर्तुमेतम्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ആ മഹാദുഷ്ടൻ ക്രോധാവിഷ്ടനായി രുദ്രനോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു: ‘ഈ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണരും ദേവന്മാരും കേൾക്കട്ടെ. ഈ മനുഷ്യൻ വധയോഗ്യൻ; അതിനാൽ എന്റെ നിമിത്തം നിങ്ങൾ അവനെ വധിപ്പിക്കണം.’

Verse 18

दक्ष उवाच । रुद्रो ह्ययं यज्ञबहिष्कृतो मे वर्णेष्वतीतोथ विवर्णरूपः । देवैर्न भागं लभतां सहैव श्मशानवासी कुलजन्म हीनः

ദക്ഷൻ പറഞ്ഞു—ഈ രുദ്രനെ ഞാൻ യാഗത്തിൽ നിന്ന് ബഹിഷ്കരിച്ചു. അവൻ വർണക്രമത്തിന് അതീതനും പരമ്പരാഗത പദവിച്ചിഹ്നങ്ങളില്ലാത്ത രൂപധാരിയും ആകുന്നു. ദേവന്മാരോടൊപ്പം അവന് ഒരു പങ്കും ലഭിക്കരുത്; അവൻ ശ്മശാനവാസിയും കുലജന്മഹീനനും ആകുന്നു.

Verse 19

ब्रह्मोवाच । इति दक्षोक्तमाकर्ण्य भृग्वाद्या बहवो जनाः । अगर्हयन् दुष्टसत्त्वं रुद्रं मत्त्वामरैस्समम्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ദക്ഷന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭൃഗു മുതലായ പലരും, രുദ്രനെ ദുഷ്ടസ്വഭാവിയെന്ന് കരുതി, അവനെ മറ്റു ദേവന്മാരോടു തുല്യനെന്നു മാത്രം വിചാരിച്ച്, അവനെ നിന്ദിച്ചു.

Verse 20

नन्दी निशम्य तद्वाक्यं लालाक्षोतिरुषान्वितः । अब्रवीत्त्वरितं दक्षं शापं दातुमना गणः

ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് നന്ദി ക്രോധത്തിൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്നവനായി. ശാപം നൽകാൻ മനസ്സുറച്ച ആ ഗണൻ താമസമില്ലാതെ ദക്ഷനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 21

नन्दीश्वर उवाच । रेरे शठ महा मूढ दक्ष दुष्टमते त्वया । यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम्

നന്ദീശ്വരൻ പറഞ്ഞു—“ഛേ ഛേ, വഞ്ചകനായ മഹാമൂഢ ദക്ഷാ! ദുഷ്ടമതിയേ, എന്റെ സ്വാമിയായ മഹേശ്വരനെ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കിയതു എങ്ങനെ?”

Verse 22

यस्य स्मरणमात्रेण भवंति सफला मखाः । तीर्थानि च पवित्राणि सोयं शप्तो हरः कथम्

ആരെയെല്ലാം സ്മരണമാത്രം കൊണ്ടു യാഗങ്ങൾ ഫലപ്രദമാകുകയും തീർത്ഥങ്ങൾ പവിത്രമാകുകയും ചെയ്യുന്നു—ആ ഹരൻ (ശിവൻ) എങ്ങനെ ശപിക്കപ്പെടും?

Verse 23

वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोयं दक्ष दुर्मते । वृथोपहसितश्चैवादुष्टो रुद्रो महा प्रभुः

ഹേ ദക്ഷാ, ദുര്മതിയേ! നിന്റെ ബ്രാഹ്മണ അഹങ്കാരചാപല്യവും ചഞ്ചല ഗർവവും കൊണ്ടുള്ള ഈ ശാപം വ്യർത്ഥം. നീ വ്യർത്ഥമായി പരിഹസിച്ചു; മഹാപ്രഭു രുദ്രൻ ഒരിക്കലും ദുഷ്ടനല്ല.

Verse 24

येनेदं पाल्यते विश्वं सृष्टमंते विनाशितम् । शप्तोयं स कथं रुद्रो महेशो ब्राह्मणाधम

ആരാൽ ഈ സർവ്വവിശ്വം പാലിക്കപ്പെടുന്നു, സൃഷ്ടിച്ചതെല്ലാം അവസാനം ലയിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു—ആ രുദ്രൻ, ആ മഹേശൻ എങ്ങനെ ശപിക്കപ്പെടും? ഹേ ബ്രാഹ്മണാധമാ!

Verse 25

एवं निर्भत्सितस्तेन नन्दिना हि प्रजापतिः । नन्दिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः

ഇങ്ങനെ നന്ദി ശാസിച്ചതിനാൽ പ്രജാപതി ദക്ഷൻ ക്രോധംകൊണ്ട് നിറഞ്ഞു; തുടർന്ന് നന്ദിയെയും ശപിച്ചു.

Verse 26

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयखण्डे सत्युपाख्याने शिवेन दक्षविरोधो नाम षड्विंशोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ രണ്ടാം രുദ്രസംഹിതയുടെ രണ്ടാം ഖണ്ഡമായ സതി-ഉപാഖ്യാനത്തിൽ, ഭഗവാൻ ശിവൻ അരുളിച്ചെയ്ത ‘ദക്ഷന്റെ ശിവവിരോധം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുപത്താറാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।

Verse 27

पाखंडवादनिरताः शिष्टाचारबहिष्कृताः । मदिरापाननिरता जटा भस्मास्थिधारिणः

അവർ പാഖണ്ഡവാദത്തിൽ ലീനരായി, ശിഷ്ടാചാരത്തിൽ നിന്ന് ബഹിഷ്കൃതർ; മദ്യപാനത്തിൽ ആസക്തർ, ജട ധരിച്ചു ഭസ്മവും അസ്ഥികളും വഹിക്കുന്നു।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इति शप्तास्तथा तेन दक्षेण शिवकिंकराः । तच्छ्रुत्वातिरुषाविष्टोभवन्नंदी शिवप्रियः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ദക്ഷൻ ശിവന്റെ കിങ്കരന്മാരെ ശപിച്ചു. ആ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ശിവപ്രിയനായ നന്ദി അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ ആവിഷ്ടനായി।

Verse 29

प्रत्युवाच द्रुतं पक्षं गर्वितं तं महाखलम् । शिलादतनयो नंदी तेजस्वी शिववल्लभः

അപ്പോൾ ശിലാദന്റെ പുത്രനും, തേജസ്സുള്ളവനും, ശിവവല്ലഭനുമായ നന്ദി ആ ഗർവിതനായ മഹാദുഷ്ട പക്ഷപാതിയോട് വേഗത്തിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 30

नन्दीश्वर उवाच । रे दक्ष शठ दुर्बुद्धे वृथैव शिवकिंकराः । शप्तास्ते ब्रह्मचापल्याच्छिवतत्त्वमजानता

നന്ദീശ്വരൻ പറഞ്ഞു— ഏ ദക്ഷാ, ശഠാ, ദുർബുദ്ധിയേ! ശിവകിങ്കരരെ നീ വ്യർഥമായി ശപിച്ചു; ബ്രഹ്മസദൃശമായ ചാപല്യത്തിൽ, ശിവതത്ത്വം അറിയാതെ ഈ ശാപം ഉച്ചരിച്ചു।

Verse 31

भृग्वाद्यैर्दुष्टचित्तैश्च मूढैस्स उपहासितः । महा प्रभुर्महेशानो ब्राह्मणत्वादहंमते

ഭൃഗു മുതലായ ദുഷ്ടചിത്തരും മൂഢരുമായവർ അവനെ പരിഹസിച്ചു; ‘ബ്രാഹ്മണാവസ്ഥ സ്വീകരിച്ചു’ എന്ന അഹങ്കാരാഭിപ്രായത്തിൽ മഹാപ്രഭു മഹേശാനനെ അവമാനിച്ചു।

Verse 32

ये रुद्रविमुखाश्चात्र ब्राह्मणास्त्वादृशाः खलाः । रुद्रतेजःप्रभावत्वात्तेषां शापं ददाम्यहम्

ഇവിടെ നിനക്കുപോലെയുള്ള ദുഷ്ട ബ്രാഹ്മണർ രുദ്രവിമുഖരാണ്; രുദ്രതേജസ്സിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ഞാൻ ഇപ്പോൾ അവർക്കു ശാപം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു।

Verse 33

वेदवादरता यूयं वेदतत्त्वबहिर्मुखाः । भवंतु सततं विप्रा नान्यदस्तीति वादिनः

നിങ്ങൾ വേദവാദങ്ങളിൽ മാത്രം ആസക്തരായി, വേദതത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖരായിരിക്കുന്നു. ഹേ വിപ്രന്മാരേ, നിങ്ങൾ എപ്പോഴും ‘ഇതിനു പുറമെ മറ്റൊന്നുമില്ല’ എന്നു വാദിക്കുന്നവരായിരിക്കട്ടെ।

Verse 34

कामात्मानर्स्स्वर्गपराः क्रोधलोभमदान्विताः । भवंतु सततं विप्रा भिक्षुका निरपत्रपाः

ആ ബ്രാഹ്മണർ കാമാധീനരായി, സ്വർഗ്ഗപരരായി, ക്രോധ-ലോഭ-മദങ്ങളാൽ യുക്തരാകട്ടെ. ഹേ വിപ്രന്മാരേ, അവർ എപ്പോഴും ലജ്ജയില്ലാത്ത ഭിക്ഷുക്കളായി തുടരട്ടെ।

Verse 35

वेदमार्गं पुरस्कृत्य ब्राह्मणाश्शूद्रयाजिनः । दरिद्रा वै भविष्यंति प्रतिग्रहरता स्सदा

വേദമാർഗ്ഗത്തെ മുന്നിൽ വെച്ച് ശൂദ്രർക്കായി യാഗം നടത്തിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണർ നിശ്ചയമായി ദരിദ്രരാകും; കാരണം അവർ എപ്പോഴും പ്രതിഗ്രഹത്തിൽ (ദാനം സ്വീകരിക്കൽ) ആസക്തരായിരിക്കും.

Verse 36

असत्प्रतिग्रहाश्चैव सर्वे निरयगामिनः । भविष्यंति सदा दक्ष केचिद्वै ब्रह्मराक्षसाः

അസത് പ്രതിഗ്രഹം (അധർമ്മ ദാനം സ്വീകരിക്കൽ) ചെയ്യുന്നവർ എല്ലാവരും നരകഗാമികളാണ്. ഹേ ദക്ഷാ, അവരിൽ ചിലർ സദാ ബ്രഹ്മരാക്ഷസരായും മാറും.

Verse 37

यश्शिवं सुरसामान्यमुद्दिश्य परमेश्वरम् । द्रुह्यत्यजो दुष्टमतिस्तत्त्वतो विमुखो भवेत्

പരമേശ്വരനായ ശിവനെ ദേവന്മാരിൽ ഒരു സാധാരണ ദൈവമായി കരുതി, പിന്നെ അവനോടു ദ്വേഷം കാണിക്കുന്നവൻ, ആത്മസ്വരൂപത്തിൽ അജനായിരുന്നാലും ദുഷ്ടബുദ്ധിയായി തത്ത്വസത്യത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖനാകും।

Verse 38

कूटधर्मेषु गेहेषु सदा ग्राम्यसुखेच्छया । कर्मतंत्रं वितनुता वेदवादं च शाश्वतम्

കപടവും പാഖണ്ഡവുമായ ധർമ്മങ്ങൾ ആധിപത്യം ചെയ്യുന്ന ഗൃഹങ്ങളിൽ, എപ്പോഴും ഗ്രാമ്യഭോഗസുഖലാലസയാൽ പ്രേരിതരായി, അവർ കർമ്മകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒരു യന്ത്രവ്യൂഹം വ്യാപിപ്പിക്കുകയും വേദവാദത്തെ തന്നെ ശാശ്വത ലക്ഷ്യമെന്നപോലെ പ്രസംഗിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 39

विनष्टानंदकमुखो विस्मृतात्मगतिः पशुः । भ्रष्टकर्मानयसदा दक्षो बस्तमुखोऽचिरात्

ആനന്ദം നഷ്ടപ്പെട്ടവനായി, ആത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ ഗതി മറന്ന്, ആ പശുസ്വഭാവിയായ ദക്ഷൻ എപ്പോഴും കർമ്മത്തിൽ ഭ്രഷ്ടനായി, പ്രവർത്തിയിൽ വഴിതെറ്റി; ഉടൻതന്നെ അവന് ആടിന്റെ മുഖം ലഭിച്ചു।

Verse 40

शप्तास्ते कोपिना तत्र नंदिना ब्राह्मणा यदा । हाहाकारो महानासीच्छप्तो दक्षेण चेश्वरः

അവിടെ കോപിച്ച നന്ദി ആ ബ്രാഹ്മണരെ ശപിച്ചപ്പോൾ മഹാ ഹാഹാകാരം ഉയർന്നു; ദക്ഷനും മറുപടിയായി ഈശ്വരൻ (ശിവൻ)നെ ശപിച്ചു।

Verse 41

तदाकर्ण्यामहत्यंतमनिंदंतं मुहुर्मुहुः । भृग्वादीनपि विप्रांश्च वेदसृट् शिव तत्त्ववित्

ആ മഹത്തായ നിന്ദ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ടപ്പോൾ, ശിവതത്ത്വവിദനായ വേദജന്യനായ പ്രഭു ബ്രഹ്മാവ് അതിനെ പുനഃപുനഃ നിന്ദിച്ചു; ഭൃഗു മുതലായ ബ്രാഹ്മണ ഋഷിമാരെയും കഠിനമായി ശാസിച്ചു।

Verse 42

ईश्वरोपि वचः श्रुत्वा नंदिनः प्रहसन्निव । उवाच मधुरं वाक्यं बोधयंस्तं सदाशिवः

നന്ദിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഈശ്വരനും പുഞ്ചിരിയോടെ എന്നപോലെ, അവനെ ബോധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സദാശിവൻ മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।

Verse 43

सदाशिव उवाच । शृणु नंदिन् महाप्राज्ञ न कर्तुं क्रोधमर्हसि । वृथा शप्तो ब्रह्मकुलो मत्वा शप्तं च मां भ्रमात्

സദാശിവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ നന്ദീ, കേൾക്കുക; നീ ക്രോധിക്കേണ്ടതില്ല. ഭ്രമവശാൽ ‘ഞങ്ങളാൽ എന്നെയും ശപിച്ചു’ എന്നു കരുതി ബ്രഹ്മകുലം വ്യർത്ഥമായി ശപിക്കപ്പെട്ടു।

Verse 44

वेदो मंत्राक्षरमयस्साक्षात्सूक्तमयो भृशम् । सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम्

വേദം സത്യത്തിൽ മന്ത്രാക്ഷരമയമാണ്; അതു ധാരാളമായി സൂക്തമയവുമാണ്. ആ സൂക്തങ്ങളിലേയാണ് എല്ലാ ദേഹികളുടെയും ആത്മാവ് പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്।

Verse 45

तस्मादात्मविदो नित्यं त्वं मा शप रुषान्वितः । शप्या न वेदाः केनापि दुर्द्धियापि कदाचन

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ആത്മവിദേ, കോപം പിടിച്ചുകൊണ്ട് ശാപം ഉച്ചരിക്കരുത്. വേദങ്ങൾ ഒരിക്കലും ആരാലും—ദുർബുദ്ധിയുള്ളവനാലും പോലും—ശപിക്കപ്പെടാൻ യോഗ്യമല്ല।

Verse 46

अहं शप्तो न चेदानीं तत्त्वतो बोद्धुमर्हसि । शान्तो भव महाधीमन्सनकादिविबोधकः

ഞാൻ ശാപബദ്ധനല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, നീ ഇപ്പോൾ തന്നെ തത്ത്വത്തെ യഥാർത്ഥസാരത്തോടെ അറിയാൻ യോഗ്യനായേനേ. ഹേ മഹാധീമൻ, സനകാദി ഋഷികളെ ബോധിപ്പിച്ചവനേ, ശാന്തനാകുക।

Verse 47

यज्ञोहं यज्ञकर्माहं यज्ञांगानि च सर्वशः । यतात्मा यज्ञनिरतो यज्ञबाह्योहमेव वै

ഞാനേ യജ്ഞം, ഞാനേ യജ്ഞകർമ്മം, യജ്ഞത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗോപാംഗങ്ങളും എല്ലാതരത്തിലും ഞാനേ. ഞാൻ സംയതാത്മാവ്, യജ്ഞനിരതൻ—യജ്ഞാതീതനായി നിലകൊള്ളുന്നതും ഞാനേ തന്നേ।

Verse 48

कोयं कस्त्वमिमे के हि सर्वोहमपि तत्त्वतः । इति बुद्ध्या हि विमृश वृथा शप्तास्त्वया द्विजाः

വിവേകത്തോടെ ആലോചിക്കു—“ഇവൻ ആര്? നീ ആര്? ഇവർ ആര്? തത്ത്വത്തിൽ എല്ലാം ഏകാത്മാവാണ്.” ഇങ്ങനെ ഗ്രഹിച്ചാൽ, ദ്വിജന്മാരെ നീ വ്യർത്ഥമായി ശപിച്ചതാണെന്ന് അറിയുക।

Verse 49

तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य प्रपंचरचनो भव । बुधस्स्वस्थो महाबुद्धे नन्दिन् क्रोधादिवर्जितः

തത്ത്വജ്ഞാനത്താൽ പ്രപഞ്ചരചനയുടെ ബന്ധനം നീക്കി, സംസാരജാലം നെയ്യുന്നവനായി ഇനി ഇരിക്കരുത്. ഹേ മഹാബുദ്ധി നന്ദിൻ, ക്രോധാദികളെ വിട്ട് അന്തഃസ്ഥ സമതയിൽ സ്ഥാപിതനായ ബുദ്ധനാകുക।

Verse 50

ब्रह्मोवाच । एवं प्रबोधितस्तेन शम्भुना नन्दिकेश्वरः । विवेकपरमो भूत्वा शांतोऽभूत्क्रोधवर्जितः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ശംഭു (ഭഗവാൻ ശിവൻ) ഇങ്ങനെ ഉപദേശിച്ചതോടെ നന്ദികേശ്വരൻ വിവേകത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി; അവൻ ശാന്തനായി, ക്രോധരഹിതനായി.

Verse 51

शिवोपि तं प्रबोध्याशु स्वगणं प्राणवल्लभम् । सगणस्स ययौ तस्मात्स्वस्थानं प्रमुदान्वितः

ശിവനും തന്റെ പ്രാണപ്രിയനായ ആ ഗണത്തെ ഉടൻ ഉണർത്തി. പിന്നെ ആ ഗണം തന്റെ കൂട്ടരോടൊപ്പം ആനന്ദത്തോടെ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു സ്വന്തം വാസസ്ഥാനത്തേക്ക് പോയി।

Verse 52

दक्षोपि स रुषाविष्टस्तैर्द्धिजैः परिवारितः । स्वस्थानं च ययौ चित्ते शिवद्रो हपरायणः

ദക്ഷനും ക്രോധാവേശത്തിൽ ആ ദ്വിജന്മാർ ചുറ്റിപ്പറ്റി നിന്നിരിക്കെ സ്വന്തം സ്ഥാനത്തേക്ക് മടങ്ങി; അവന്റെ ചിത്തം ശിവദ്രോഹത്തിലേക്കേ പതിഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 53

रुद्रं तदानीं परिशप्यमानं संस्मृत्य दक्षः परया रुषान्वितः । श्रद्धां विहायैव स मूढबुद्धिर्निंदापरोभूच्छिवपूजकानाम्

അന്നേരം രുദ്രനെ നിന്ദിച്ചു ശപിച്ചതിനെ ഓർത്തു ദക്ഷൻ അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ ആകുലനായി. ശ്രദ്ദ ഉപേക്ഷിച്ച് ആ മൂഢബുദ്ധി ശിവഭക്തരെ നിന്ദിക്കുന്നതിലേയ്ക്ക് മുഴുവനായി തിരിഞ്ഞു.

Verse 54

इत्युक्तो दक्षदुर्बुद्धिश्शंभुना परमात्मना । परां दुर्धिषणां तस्य शृणु तात वदाम्यहम्

പരമാത്മാവായ ശംഭു ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ ദുർബുദ്ധിയായ ദക്ഷനെക്കുറിച്ച് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു—“താതാ, കേൾക്കുക; അവന്റെ അത്യന്തം ഹഠപരവും ഭ്രമിതവുമായ നിശ്ചയം ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയുന്നു.”