सतीविरहानन्तरं शम्भोश्चरितम् / Śiva’s Conduct After Satī’s Separation
അധ്യായം 10 ചോദ്യം–ഉത്തരം രൂപത്തിലാണ്. സതിയുടെ ദേഹത്യാഗത്തിന് ശേഷം ശംഭു വിരഹം എങ്ങനെ സഹിച്ചു, തുടർന്ന് എന്തു ചെയ്തു, എപ്പോൾ എന്തുകൊണ്ട് തപസ്സിനായി ഹിമവത് പ്രദേശത്തേക്ക് നീങ്ങി, പാർവതിക്ക് ശിവപ്രാപ്തി ലഭിക്കാനുള്ള സാഹചര്യങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെട്ടു—എന്നിവ നാരദൻ ബ്രഹ്മാവിനോട് (വിധി) ചോദിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് മംഗളകരവും പാവനവും ഭക്തിവർദ്ധകവുമായ വിവരണം പറയുന്നു—സതീസ്മരണത്തിൽ ശിവൻ ശോകാകുലനായി ദിഗംബരനായി ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് ലോകലോകാന്തരങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചു, ഇടയ്ക്കിടെ ദർശനം നൽകി, ഒടുവിൽ പർവതപ്രദേശത്തേക്ക് മടങ്ങി. ദൈവശോകത്തെ യോഗവൈരാഗ്യമായി വ്യാഖ്യാനിച്ച് പാർവതിയുടെ തപസ്സ്, കാമക്ഷയഭാവം, പുനർമിലന തത്ത്വം എന്നിവയ്ക്ക് ഈ അധ്യായം പീഠികയാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाभाग विधे शैववर प्रभो । शिवलीलामिमां व्यासात्प्रीत्या मे वक्तुमर्हसि
നാരദൻ പറഞ്ഞു: ഹേ മഹാഭാഗാ, വിഷ്ണുശിഷ്യനായ ബ്രഹ്മാവേ, ശിവഭക്തരിൽ ഉത്തമനായ പ്രഭോ! വ്യാസനിൽ നിന്ന് കേട്ട ഈ ശിവലീല പ്രീതിയോടെ എനിക്ക് പറഞ്ഞുതന്നാലും.
Verse 2
सतीविरहयुक्शंम्भुः किं चक्रे चरितन्तथा । तपः कर्तुं कदायातो हिमवत्प्रस्थमुत्तमम्
സതീവിരഹദുഃഖത്തോടെ യുക്തനായ ശംഭു അപ്പോൾ എന്തു ചെയ്തു, എങ്ങനെ ജീവിച്ചു? കൂടാതെ തപസ്സിനായി ഹിമവാന്റെ അത്യുത്തമ ശിഖരങ്ങളിലേക്കു അദ്ദേഹം എപ്പോൾ പോയി?
Verse 3
शिवाशिवशिवादो ऽभूत्कथं कामक्षयश्च मे । तपः कृत्वा कथम्प्राप शिवं शम्भुं च पार्वती
'ശിവ-അശിവ-ശിവ' എന്ന ഉച്ചാരണവും ചിന്തയും എങ്ങനെ ഉണ്ടായി? എന്റെ കാമം എങ്ങനെ നശിച്ചു? തപസ്സുചെയ്ത് പാർവ്വതി എങ്ങനെ സാക്ഷാൽ ശിവ-ശംഭുവിനെ പ്രാപിച്ചു?
Verse 4
तत्सर्वमपरं चापि शिवसच्चरितं परम् । वक्तुमर्हसि मे ब्रह्मन्महानन्दकरं शुभम्
ഹേ ബ്രഹ്മൻ, അതിനെല്ലാം ഉപരിയായി, പരമാനന്ദവും ശുഭവും നൽകുന്ന ശിവന്റെ പരമവും സത്യവുമായ പവിത്ര ചരിത്രം എനിക്ക് വിവരിച്ചു തന്നാലും.
Verse 6
गणानाभाष्य शोचंस्तां तद्गुणान्प्रे मवर्धनान् । वर्णयामास सुप्रीत्या दर्शयंल्लौकिकीं गतिम्
ഗണങ്ങളെ അഭിസംബോധന ചെയ്തുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം അവൾക്കായി വിലപിച്ചു, സ്നേഹം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന അവളുടെ ഗുണങ്ങളെ വലിയ അനുരാഗത്തോടെ വർണ്ണിച്ചു, അങ്ങനെ ലൗകിക വ്യവഹാരങ്ങളുടെ ഗതി വെളിപ്പെടുത്തി.
Verse 7
आगत्य स्वगिरिं शम्भुः प्रियाविरहकातरः । सस्मार स्वप्रियां देवीं सतीं प्राणाधिकां हृदा
സ്വന്തം പർവ്വതധാമത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തിയ ശംഭു, പ്രിയാവിയോഗത്തിൽ കാതരനായി, ഹൃദയത്തിൽ പ്രാണത്തേക്കാൾ പ്രിയയായ ദേവി സതിയെ സ്മരിച്ചു.
Verse 9
दिगम्बरो बभूवाथ त्यक्त्वा गार्हस्थ्यसद्गतिम् । पुनर्बभ्राम लोकन्वै सर्वांल्लीलाविशारदः
അപ്പോൾ ഗാർഹസ്ഥ്യാസക്തിയുടെ ദോഷഭരിതമായ വഴിയെ ഉപേക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം ദിഗംബരനായി; ലീലാവിശാരദനായി വീണ്ടും സർവ്വലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 10
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे भौमोत्पत्तिशिवलीलावर्णनं नाम दशमोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ ദ്വിതീയ ഭാഗമായ രുദ്രസംഹിതയുടെ തൃതീയ വിഭാഗമായ പാർവതീഖണ്ഡത്തിൽ ‘ഭൂമിയുടെ ഉത്ഭവവും ശിവന്റെ ദിവ്യലീലാവർണ്ണനവും’ എന്ന പത്താം അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Verse 11
समाधाय मनो यत्नात्समाधिन्दुःखनाशिनम । चकार च ददर्शासौ स्वरूपं निजमव्ययम्
അവൻ പരിശ്രമത്തോടെ മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി ദുഃഖനാശിനിയായ സമാധിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ആ ലയത്തിൽ തന്റെ അവ്യയസ്വരൂപം ദർശിച്ചു।
Verse 12
इत्थं चिरतरं स्थाणुस्तस्थौ ध्वस्तगुणत्रयः । निर्विकारी परम्ब्रह्म मायाधीशस्स्वयंप्रभुः
ഇങ്ങനെ അതിദീർഘകാലം സ്ഥാണു—ഭഗവാൻ ശിവൻ—ത്രിഗുണാതീതനായി അചലമായി നിന്നു. അവൻ നിർവികാര പരബ്രഹ്മം, മായാധീശൻ, സ്വയംപ്രകാശൻ, സ്വസ്വരൂപത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിതൻ.
Verse 13
ततस्समाधिन्तत्त्याज व्यतीय ह्यमितास्समाः । यदा तदा बभूवाशु चरितं तद्वदामि वः
അതിനുശേഷം അവൻ ആ സമാധി വിട്ടു; ഇടയിൽ അളവറ്റ വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിരുന്നു. പിന്നെ എന്തെല്ലാം സംഭവിച്ചു, അത് എങ്ങനെ വേഗത്തിൽ സംഭവിച്ചു—ആ ചരിതം ഞാൻ നിങ്ങളോട് ഇപ്പോൾ പറയുന്നു.
Verse 14
प्रभोर्ललाटदेशात्तु यत्पृषच्छ्रमसंभवम् । पपात धरणौ तत्र स बभूव शिशुर्द्रुतम्
പ്രഭുവിന്റെ ലലാടദേശത്തിൽ നിന്ന് പരിശ്രമജന്യമായ ഒരു തുള്ളി ഭൂമിയിൽ വീണു; അവിടെയേ അതു വേഗത്തിൽ ഒരു ശിശുവായി മാറി.
Verse 15
चतुर्भुजोऽरुणाकारो रमणीयाकृतिर्मुने । अलौकिकद्युतिः श्रीमांस्तेजस्वी परदुस्सहः
ഹേ മുനേ, അവൻ ചതുര്ഭുജനും അരുണവർണ്ണനും അത്യന്തം രമണീയാകൃതിയുമായിരുന്നു. അവന്റെ ദ്യുതി അലൗകികം; അവൻ ശ്രീമാൻ, തേജസ്വി, മറ്റുള്ളവർക്ക് ദുസ്സഹൻ.
Verse 16
रुरोद स शिशुस्तस्य पुरो हि परमेशितुः । प्राकृतात्मजवत्तत्र भवाचाररतस्य हि
ആ ശിശു അവിടെ ആ പരമേശ്വരന്റെ സന്നിധിയിൽ തന്നെ കരഞ്ഞു; ലോകാചാരത്തിൽ രതനായി, സാധാരണ പുത്രനെപ്പോലെ പെരുമാറി।
Verse 17
तदा विचार्य सुधिया धृत्वा सुस्त्रीतनुं क्षितिः । आविर्बभूव तत्रैव भयमानीय शंकरात्
അപ്പോൾ തെളിഞ്ഞ ബുദ്ധിയോടെ ആലോചിച്ച് ഭൂമി സദ്സ്ത്രീരൂപം ധരിച്ചു; ശങ്കരന്റെ ഭയത്തിൽ ആകുലയായി അവിടെ തന്നേ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।
Verse 18
तम्बालं द्रुतमुत्थाय क्रोडयां निदधे वरम् । स्तन्यं सापाययत्प्रीत्या दुग्धं स्वोपरिसम्भवम्
അവൾ വേഗത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ് ആ ശ്രേഷ്ഠ ശിശുവിനെ മടിയിൽ വെച്ചു; പിന്നെ സ്നേഹത്തോടെ അവനെ തന്റെ സ്തന്യം കുടിപ്പിച്ചു—അത് അവളുടെ സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ നിന്നുത്ഭവിച്ച പാലായിരുന്നു।
Verse 19
चुचुम्ब तन्मुखं स्नेहात्स्मित्वा क्रीडयदात्मजम् । सत्यभावात्स्वयं माता परमेशहितावहा
സ്നേഹത്തോടെ അവൾ അവന്റെ മുഖം ചുംബിച്ചു; പുഞ്ചിരിയോടെ സ്വന്തം പുത്രനോടൊപ്പം കളിച്ചു. സത്യഭാവത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ആ മാതാവ് സ്വയം പരമേശ്വരനു ഹിതകരമായ കല്യാണം വഹിക്കുന്നവളായി।
Verse 20
तद्दृष्ट्वा चरितं शम्भुः कौतुकी सूतिकृत्कृती । अन्तर्यामी विहस्याथोवाच ज्ञात्वा रसां हरः
ആ ചരിതം കണ്ട ശംഭു, പ്രസവസഹായിനി (സൂതികൃത്) വേഷത്തിൽ കൗതുകഭരിതനും കൃതകൃത്യനുമായ്, അന്തര്യാമിയായ ഹരൻ മന്ദഹസിച്ചു. ഉള്ളിലെ രസം അറിഞ്ഞ് പിന്നെ സംസാരിച്ചു.
Verse 21
धन्या त्वं धरणि प्रीत्या पालयैतं सुतं मम । त्वय्युद्भूतंश्रमजलान्महातेजस्विनो वरम्
ഹേ ധരണീ, നീ ധന്യയാണ്. സ്നേഹത്തോടെ എന്റെ ഈ പുത്രനെ സംരക്ഷിക്കൂ—അവൻ പരമോത്തമൻ, മഹാതേജസ്വി; അവന്റെ ശ്രമജലമായ വിയർപ്പുതുള്ളികൾ നിന്മേൽ ഉദ്ഭവിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 22
मम श्रमकभूर्बालो यद्यपि प्रियकृत्क्षिते । त्वन्नाम्ना स्याद्भवेत्ख्यातस्त्रितापरहितस्सदा
ഹേ ക്ഷിതേ, ഈ എന്റെ ബാലൻ ശ്രമത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതും ഇനിയും ചെറുപ്പവനുമാണെങ്കിലും, നിന്റെ നാമം ധരിച്ചു അവൻ ഖ്യാതനാകും; എപ്പോഴും ത്രിതാപരഹിതനായി ഇരിക്കും.
Verse 23
असौ बालः कुदाता हि भविष्यति गुणी तव । ममापि सुखदाता हि गृहाणैनं यथारुचि
ഈ ബാലൻ നിശ്ചയമായും നിനക്കു യോഗ്യദാനദാതാവും ഗുണവാനുമായിരിക്കും; എനിക്കും സുഖദാതാവായിരിക്കും. നിന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം അവനെ സ്വീകരിക്കൂ.
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाथ किंचिद्विरहमुक्तधीः । लोकाचारकरो रुद्रो निर्विकारी सताम्प्रियः
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് രുദ്രൻ മൗനമായി; അവന്റെ ബുദ്ധിയിൽ അല്പവും വിരഹബോധമില്ലായിരുന്നു. ലോകാചാരം സ്ഥാപിക്കുന്ന, നിർവികാരനായ രുദ്രൻ സജ്ജനർക്കു പ്രിയനായിരുന്നു.
Verse 25
अपि क्षितिर्जगामाशु शिवाज्ञामधिगम्य सा । स्वस्थानं ससुता प्राप सुखमात्यंतिकं च वै
അപ്പോൾ ക്ഷിതി (പാർവതി) ശിവന്റെ ആജ്ഞ വേഗത്തിൽ ഗ്രഹിച്ച് ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു. അവൾ പുത്രനോടുകൂടെ സ്വന്തം ധാമത്തെ പ്രാപിച്ച് പരമവും അനന്തവുമായ സുഖം ലഭിച്ചു.
Verse 27
विश्वेश्वरप्रसादेन ग्रहत्वं प्राप्य भूमिजः । दिव्यं लोकं जगामाशु शुक्रलोकात्परं वरम्
വിശ്വേശ്വരൻ (ശ്രീശിവൻ)യുടെ പ്രസാദത്താൽ ഭൂമിജൻ ഗ്രഹസ്ഥാനമേറ്റു; ഉടൻ തന്നെ ശുക്രലോകത്തേക്കാളും ഉയർന്ന ദിവ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ലോകത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 28
इत्युक्तं शम्भुचरितं सतीविरहसंयुतम् । तपस्याचरणं शम्भोश्शृणु चादरतो मुने
ഇങ്ങനെ സതീവിരഹസഹിതമായ ശംഭുവിന്റെ പുണ്യചരിതം പറഞ്ഞു. ഇനി, ഹേ മുനേ, ആദരത്തോടെ ശ്രവിക്ക—ഭഗവാൻ ശംഭു എങ്ങനെ തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ചു എന്നു.
Verse 276
स बालो भौम इत्याख्यां प्राप्य भूत्वा युवा द्रुतम् । तस्यां काश्यां चिरं कालं सिषेवे शंकरम्प्रभुम्
ആ ബാലൻ ‘ഭൗമ’ എന്ന നാമം നേടി വേഗത്തിൽ യുവാവായി; ആ കാശിയിൽ അവൻ പരമപ്രഭു ശങ്കരനെ ദീർഘകാലം സേവിച്ച് ആരാധിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The aftermath of Satī’s separation/death: Śiva’s grief, renunciant shift (digambara, leaving household life), wandering across worlds, and return toward the mountain region—narratively preparing for Pārvatī’s tapas and eventual union.
Śiva’s viraha is presented as yogic transmutation: sorrow becomes detachment and universal wandering becomes a līlā that reorders cosmic conditions for Śakti’s re-manifestation and disciplined approach through tapas.
Śiva as Śambhu/Śaṅkara in ascetic mode (digambara), as the devotee-protecting ‘bhaktaśaṅkara’, and as the līlā-adept wanderer whose movements create the narrative space for Pārvatī’s attainment.