प्रणवमहिमा — The Greatness of the Praṇava (Om) as Śiva
ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവിയുടെ ചോദ്യം കേട്ട് ഈശ്വരൻ (ശിവൻ) നേരിട്ട് തത്ത്വോപദേശം നൽകുന്നു. പ്രണവം ‘ഓം’ ഏകാക്ഷരമന്ത്രം; അതുതന്നെ ശിവസ്വരൂപം—ത്രിഗുണാതീതൻ, സർവ്വജ്ഞൻ, ജഗത്തിന്റെ കാരണഭൂതൻ—എന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു. പ്രണവജ്ഞാനം ജ്ഞാനത്തിന്റെ സാരം, എല്ലാ വിദ്യകളുടെയും ബീജം എന്നും പറഞ്ഞ്, വടബീജ ഉപമയിലൂടെ അതിസൂക്ഷ്മ ധ്വനിതത്ത്വത്തിൽ മഹാർത്ഥവും വിശ്വശക്തിയും നിഗൂഢമായി നിലകൊള്ളുന്നതു വ്യക്തമാക്കുന്നു. വാചക-വാച്യങ്ങളുടെ പ്രായഃ അഭേദം—പ്രണവം ശിവന്റെ ചിഹ്നം മാത്രം അല്ല, ശിവതത്ത്വത്തിൽ പങ്കാളിയാണ്. പ്രണവം എല്ലാ മന്ത്രങ്ങളുടെയും ശിരോമണി, മോക്ഷസാധനം എന്നും, കാശിയിൽ ശിവൻ ജീവികൾക്ക് ഈ താരകോപായം നൽകുന്നു എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वम्परि पृच्छसि । तस्य श्रवणमात्रेण जीवस्साक्षाच्छिवो भवेत्
ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവി, ശ്രവിക്കൂ; നീ എന്നോടു ചോദിക്കുന്നതു ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ആ ഉപദേശം കേൾക്കുന്നതുമാത്രം കൊണ്ടു ജീവൻ സാക്ഷാൽ ശിവനാകുന്നു।
Verse 2
प्रणवार्थपरिज्ञानमेव ज्ञानं मदात्मकम् । बीजन्तत्सर्वविद्यानां मंत्र म्प्रणवनामकम्
പ്രണവം (ഓം) എന്നതിന്റെ അർത്ഥത്തെ നേരിട്ട് അറിയുന്നതുതന്നെ എന്റെ സ്വരൂപമായ ജ്ഞാനമാണ്. ആ ‘പ്രണവ’ എന്ന മന്ത്രം സർവ്വവിദ്യകളുടെയും ബീജമാണ്.
Verse 3
अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् । वेदादि वेदसारं च मद्रूपं च विशेषतः
ആ പരമതത്ത്വത്തെ അതിസൂക്ഷ്മവും മഹാർത്ഥവുമെന്നായി—വടവൃക്ഷത്തിന്റെ വിത്തുപോലെ—അറിയുക. അതാണ് വേദങ്ങളുടെ ആദിയും വേദസാരവും; പ്രത്യേകിച്ച് അത് എന്റെ തന്നെ സ്വരൂപം.
Verse 4
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मंत्रे स्थितोहं सर्वगश्शिवः
ഞാൻ ദേവൻ, ത്രിഗുണാതീതൻ, സർവ്വജ്ഞനും സർവ്വകർത്താവുമായ പ്രഭു. ‘ഓം’ എന്ന ഏകാക്ഷര മന്ത്രത്തിൽ സ്ഥിതനായി ഞാൻ സർവ്വവ്യാപിയായ ശിവൻ.
Verse 5
यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्त मपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते
യാതൊരു തത്ത്വവും നിലവിലുണ്ടോ, അത് ഗുണപ്രാധാന്യയോഗത്താൽ—സമഷ്ടിയായാലും വ്യഷ്ടിയായാലും—എല്ലാം പ്രണവമായ ‘ഓം’ എന്നതിന്റെ അർത്ഥമെന്നു ജ്ഞാനികൾ പ്രസ്താവിക്കുന്നു।
Verse 6
सर्वार्थसाधकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम् । तेनोमिति जगत्कृस्नं कुरुते प्रथमं शिवः
അതുകൊണ്ട് ഈ ഏക അക്ഷരം—അവിനാശിയായ ബ്രഹ്മം തന്നെ—സകലാർത്ഥസാധകം. അതേ ‘ഓം’ കൊണ്ടാണ് ആദിയിൽ ശിവൻ സർവ്വജഗത്തെയും സൃഷ്ടിച്ച് ക്രമപ്പെടുത്തുന്നത്।
Verse 7
शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः
ഈ പ്രണവം (ഓം) തന്നെയാണ് ശിവൻ; പ്രണവവും ശിവനെന്നായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. കാരണം വാച്യവും വാചകവും തമ്മിലുള്ള ഭേദം പരിപൂർണ്ണമല്ല.
Verse 8
तस्मादेकाक्षरं देवं मां च ब्रह्मर्षयो विदुः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना विपश्चितः
അതുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മർഷിമാർ എന്നെ ഏകാക്ഷര ദേവനായി അറിയുന്നു. വാച്യ-വാചക ഐക്യം മനസ്സിലാക്കിയ ജ്ഞാനികൾ ആ ഏകത്വം തിരിച്ചറിയുന്നു.
Verse 9
अतस्तदेव जानीयात्प्रणवं सर्वकारणम् । निर्विकारी मुमुक्षुर्मां निर्गुणं परमेश्वरम्
അതുകൊണ്ട് പ്രണവം (ഓം) തന്നെയാണ് സർവകാരണമെന്നു അറിയുക. നിർവികാരനായ മുമുക്ഷു എന്നെ—നിർഗുണ പരമേശ്വരനെ—സാക്ഷാത്കരിക്കട്ടെ।
Verse 10
एनमेव हि देवेशि सर्वमंत्रशिरोमणिम् । काश्यामहं प्रदास्यामि जीवानां मुक्तिहेतवे
ഹേ ദേവേശി! ഇതുതന്നെ എല്ലാ മന്ത്രങ്ങളുടെയും ശിരോമണിയാണ്. കാശിയിൽ ജീവികളുടെ മോക്ഷഹേതുവായി ഞാൻ ഇതു പ്രസാദിക്കും।
Verse 11
तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि प्रणवोद्धारम म्बिके । यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धिश्च परमा भवेत्
അവിടെ, ഹേ അംബികേ, ആദ്യം പ്രണവോദ്ധാരവും അതിന്റെ അന്തർമർമ്മവും യഥാവിധി ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും; അതിന്റെ സത്യവിജ്ഞാനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ പരമസിദ്ധി ഉദിക്കുന്നു।
Verse 12
निवृत्तिमुद्धरेत्पूर्वमिन्धनं च ततः परम् । कालं समुद्धरेत्पश्चाद्दंडमी श्वरमेव च
ആദ്യം നിവൃത്തി-തത്ത്വത്തെ അതിക്രമിക്കണം; പിന്നെ ഇന്ധനത്തെ. തുടർന്ന് കാലത്തെ അതിക്രമിച്ച്, ദണ്ഡ-തത്ത്വത്തെയും കടന്ന്, അവസാനം സ്വയം ഈശ്വരനെ പ്രാപിക്കണം.
Verse 13
वर्णपंचकरूपोयमेवं प्रणव उद्धृतः । त्रिमात्रबिन्दुनादात्मा मुक्तिदो जपतां सदा
ഇങ്ങനെ പ്രണവം (ഓം) പ്രസ്താവിതം—ഇത് പഞ്ചവർണ്ണരൂപം, ത്രിമാത്രകളോടുകൂടിയ ബിന്ദു-നാദാത്മകം; നിത്യജപം ചെയ്യുന്നവർക്ക് ഇത് മോക്ഷം നൽകുന്നു।
Verse 14
ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सर्वेषां प्राणिनां खलु । प्राणः प्रणव एवायं तस्मात्प्रणव ईरितः
ബ്രഹ്മാദി മുതൽ സ്ഥാവരാന്തം വരെ എല്ലാ ജീവികളുടെയും പ്രാണൻ ഈ പ്രണവം (ഓം) തന്നെയാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് ഇതിനെ ‘പ്രണവം’ എന്ന് പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നത്।
Verse 15
आद्यम्वर्णमकारं च उकारमुत्तरे ततः । मकारं मध्यतश्चैव नादांतं तस्य चोमिति
ഇതിന്റെ ആദ്യാക്ഷരം ‘അ’, തുടർന്ന് ‘ഉ’; മദ്ധ്യേ ‘മ’യും അവസാനം സൂക്ഷ്മ നാദവും—ഇതേ ‘ഓം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു।
Verse 16
जलवद्वर्णमाद्यन्तु दक्षिणे चोत्तरे तथा । मध्ये मकारं शुचिवदोंकारे मुनिसत्तम
മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ജലത്തെപ്പോലെ ദീപ്തമായ ആദ്യവർണ്ണത്തെ വലത്തും അതുപോലെ ഇടത്തും സ്ഥാപിക്ക; മദ്ധ്യേ ‘മ’കാരത്തെ വെച്ച് ശുദ്ധ ഓങ്കാരത്തെ ധ്യാനിക്ക।
Verse 17
अकारश्चाप्युकारोयं मकाराश्च त्रयं क्रमात् । तिस्रो मात्रास्समाख्याता अर्द्धमात्रा ततः परम्
ക്രമമായി ‘അ’, ‘ഉ’, ‘മ’—ഇവ മൂന്നും ഓംകാരത്തിന്റെ മൂന്ന് മാത്രകളായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിന് അപ്പുറം സൂക്ഷ്മമായ പരമായ അർദ്ധമാത്രയുണ്ട്.
Verse 18
अर्द्धमात्रा महेशानि बिन्दुनादस्वरूपिणी । वर्णनीया न वै चाद्धा ज्ञेया ज्ञानिभिरेव सा
ഹേ മഹേശാനീ, അർദ്ധമാത്ര ബിന്ദുവിന്റെയും നാദത്തിന്റെയും സ്വരൂപമാണ്. അവൾ വാക്കുകളാൽ പൂർണ്ണമായി വർണ്ണിക്കാനാവില്ല; ജ്ഞാനികൾ മാത്രം നേരിട്ടുള്ള അനുഭവത്തിലൂടെ അവളെ അറിയുന്നു.
Verse 19
ईशानस्सर्वविद्यानामित्यद्याश्श्रुतयः प्रिये । मत्त एव भवन्तीति वेदास्सत्यम्वदन्ति हि
പ്രിയേ, ശ്രുതികൾ ആദിയിൽ തന്നെ പറയുന്നു—“ഈശാനൻ സർവ്വവിദ്യകളുടെയും അധിപൻ.” സർവ്വജ്ഞാനവും എനിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്നു വേദങ്ങൾ സത്യമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 20
तस्माद्वेदादिरेवाहं प्रणवो मम वाचकः । वाचकत्वान्ममैषोऽपि वेदादिरिति कथ्यते
അതുകൊണ്ട് വേദങ്ങളുടെ ആദി ഞാൻ തന്നേ; പ്രണവം (ഓം) എന്റെ വാചകചിഹ്നമാണ്. എന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ഈ പ്രണവവും ‘വേദാദി’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 21
अकारस्तु महद्बीजं रजस्स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिस्सत्त्वं पालयिता हरिः
‘അ’ മഹാബീജം; രജോഗുണത്തിൽ നിന്ന് ചതുര്മുഖ ബ്രഹ്മാ സ്രഷ്ടാവായി പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു. ‘ഉ’ പ്രകൃതി-യോനി; സത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ഹരി (വിഷ്ണു) പാലകനാകുന്നു.
Verse 22
मकारः पुरुषो बीजी तमस्संहारको हरः । बिन्दुर्महेश्वरो देवस्तिरो भाव उदाहृतः
‘മ’കാരമാണ് പുരുഷൻ, ബീജസ്വരൂപം, കൂടാതെ തമസ്സിനെ സംഹരിക്കുന്ന ഹരൻ. ബിന്ദു ദേവൻ മഹേശ്വരൻ എന്നു ബോധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനെ തിരോഭാവശക്തി എന്നും പറയുന്നു.
Verse 23
नादस्सदाशिवः प्रोक्तस्सर्वानुग्रहकारकः । नादमूर्द्धनि संचिन्त्य परात्परतरः शिवः
നാദം സദാശിവൻ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അവൻ സർവ്വർക്കും അനുഗ്രഹം നൽകുന്നവൻ. ശിരസ്സിന്റെ ശിഖരത്തിൽ ആ നാദത്തെ ധ്യാനിച്ചാൽ, പരാത്പരത്തേക്കാളും അതീതനായ ശിവനെ സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നു.
Verse 24
स सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता सर्वेशो निर्मलोऽव्ययः । अनिर्देश्यः परब्रह्म साक्षात्सदसतः परः
അവൻ സർവ്വജ്ഞൻ, സർവ്വകർത്താവ്, സർവ്വേശ്വരൻ—നിർമ്മലനും അവ്യയനും. അവൻ അനിർദേശ്യൻ, സ്വയം പരബ്രഹ്മം; സത്-അസത് രണ്ടിനും പ്രത്യക്ഷമായി അതീതൻ.
Verse 26
सद्यादीशानपर्य्यंतान्यकारादिषु पंचसु । स्थितानि पंच ब्रह्माणि तानि मन्मूर्त्तयः क्रमात्
സദ്യോജാതം മുതൽ ഈശാനം വരെ ഉള്ള പഞ്ചബ്രഹ്മങ്ങൾ ‘അ’ മുതലായ അഞ്ചു സ്വരങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അവ പഞ്ചബ്രഹ്മങ്ങൾ ക്രമമായി എന്റെ തന്നെ മൂർത്തികളാണ്.
Verse 27
अष्टौ कलास्समाख्याता अकारे सद्यजाश्शिवे । उकारे वामरूपिण्यस्त्रयोदश समीरिताः
‘അ’ അക്ഷരത്തിൽ സദ്യോജാത-ശിവനോടനുബന്ധിച്ച എട്ട് കലകൾ പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ‘ഉ’ അക്ഷരത്തിൽ വാമരൂപത്തോടനുബന്ധിച്ച പതിമൂന്ന് കലകൾ ഉപദേശിക്കുന്നു.
Verse 28
अष्टावघोररूपिण्यो मकारे संस्थिताः कलाः । बिन्दौ चतस्रस्संभूताः कलाः पुरुषगोचराः
‘മ’ അക്ഷരത്തിൽ അഘോരരൂപിണിയായ എട്ട് കലകൾ നിലകൊള്ളുന്നു; ബിന്ദുവിൽ നാല് കലകൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു, അവ പുരുഷൻ (ജീവൻ) ഗ്രഹിക്കാവുന്ന പരിധിയിലുള്ളവയാണ്।
Verse 29
नादे पंच समाख्याताः कला ईशानसंभवाः । षड्विधैक्यानुसंधानात्प्रपंचात्मकतोच्यते
നാദത്തിൽ ഈശാനൻ (ശിവൻ) നിന്നു ജനിച്ച അഞ്ചു കലകൾ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഷഡ്വിധ ഏക്യാനുസന്ധാന ധ്യാനത്താൽ അത് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ആധാരമായി വിശ്വസ്വഭാവമുള്ളതെന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 30
मन्त्रो यन्त्रं देवता च प्रपंचो गुरुरेव च । शिष्यश्च षट्पदार्था नामेषामर्थं शृणु प्रिये
മന്ത്രം, യന്ത്രം, ദേവത, সাধനാ-പ്രപഞ്ചം, ഗുരു, ശിഷ്യൻ—ഇവയാണ് ആറു പദാർത്ഥങ്ങൾ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്. പ്രിയേ, ഇവയുടെ അർത്ഥം കേൾക്കുക.
Verse 31
पंचवर्णसमष्टिः स्यान्मन्त्रः पूर्वमुदाहतः । स एव यंत्रतां प्राप्तो वक्ष्ये तन्मण्डलक्रमम्
മുമ്പ് പ്രസ്താവിച്ച മന്ത്രം പഞ്ചവർണ്ണങ്ങളുടെ സമഷ്ടിയാണ്. അതേ മന്ത്രം യന്ത്രരൂപത്തിൽ വിന്യസിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതുതന്നെ യന്ത്രമാകുന്നു; ഇനി അതിന്റെ മണ്ഡലക്രമം ഞാൻ വിവരിക്കും.
Verse 32
यन्त्रं तु देवतारूपं देवता विश्वरूपिणी । विश्वरूपो गुरुः प्रोक्तश्शिष्यो गुरुवपुस्त्वतः
യന്ത്രം ദേവതയുടെ തന്നെ രൂപമാണ്; ദേവത വിശ്വരൂപിണിയാണ്. ഗുരുവും വിശ്വരൂപനെന്നു പ്രസ്താവിതൻ; അതിനാൽ ശിഷ്യൻ ഗുരുവിന്റെ ദേഹമായിട്ടു കരുതപ്പെടണം।
Verse 33
ओमितीदं सर्वमिति सर्वं ब्रह्मेति च श्रुतेः । वाच्यवाचकसम्बन्धोप्ययमेवार्थ ईरितः
ശ്രുതി പ്രസ്താവിക്കുന്നു—“ഓം, ഇതെല്ലാം തന്നേ” എന്നും “എല്ലാം ബ്രഹ്മം” എന്നും; അതിനാൽ വാച്യ-വാചകബന്ധത്തിലും ഇതേ അർത്ഥം ഉപദേശിക്കുന്നു: സമസ്തവും ബ്രഹ്മസ്വരൂപനായ പരമേശ്വരൻ ശിവൻ തന്നേ।
Verse 34
आधारो मणिपूरश्च हृदयं तु ततः परम् । विशुद्धिराज्ञा च ततः शक्तिः शान्तिरिति क्रमात्
ക്രമത്തിൽ ആദാരം (മൂലാധാരം)യും മണിപൂരവും; അതിന് മുകളിൽ ഹൃദയം; തുടർന്ന് വിശുദ്ധിയും ആജ്ഞയും; ഇവയ്ക്കപ്പുറം ക്രമമായി ശക്തിയും ശാന്തിയും (പദങ്ങൾ) ഉണ്ട്।
Verse 35
स्थानान्येतानि देवेशि शान्त्यतीतं परात्परम् । अधिकारी भवेद्यस्य वैराग्यं जायते दृढम्
ഹേ ദേവേശി! ഇവ ശാന്തിയെയും അതിക്രമിച്ച പരാത്പരമായ ഉന്നതാവസ്ഥകളാണ്. ആരിൽ ദൃഢമായ വൈരാഗ്യം ഉദിക്കുന്നു, അവൻ തന്നെയാണ് (ഈ സാക്ഷാത്കാരത്തിന്) അർഹൻ.
Verse 36
विषयः स्यामहं देवि जीवब्रह्मैक्यभावनात् । सम्बन्धं शृणु देवेशि विषयः सम्यगीरितः
ഹേ ദേവി! ഇവിടെ വിഷയമെന്നത് ജീവനും ബ്രഹ്മനും ഏകമാണെന്ന ഭാവനാധ്യാനമാണ്. ഹേ ദേവേശി! ഇനി അതിന്റെ ബന്ധവും പ്രസംഗവും കേൾക്കുക—വിഷയം ശരിയായി പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 37
जीवात्मनोर्मया सार्द्धमैक्यस्य प्रणवस्य च । वाच्यवाचकभावोत्र सम्वन्धस्समुदीरितः
ഇവിടെ എന്നോടൊപ്പം ജീവാത്മാവിന്റെയും പ്രണവത്തിന്റെയും (ഓം) ഏക്യബന്ധം ‘വാച്യ–വാചക’ ഭാവമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; സൂച്യമായ അർത്ഥവും അതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന നാദവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം.
Verse 38
व्रतादिनिरतः शान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः । शौचाचारसमायुक्तो भूदेवो वेदनिष्ठितः
അവൻ വ്രതാദി അനുഷ്ഠാനങ്ങളിൽ നിരതനായി, സ്വഭാവത്തിൽ ശാന്തനായി, തപസ്വിയായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവനായിരുന്നു. ശൗചവും സദാചാരവും ഉള്ള ആ ‘ഭൂദേവൻ’ (ബ്രാഹ്മണൻ) വേദനിഷ്ഠനായിരുന്നു।
Verse 39
विषयेषु विरक्तः सन्नैहिकामुष्मिकेषु च । देवानां ब्राह्मणोऽपीह लोकजेषु शिवव्रती
അവൻ വിഷയങ്ങളിൽ വിരക്തനായി—ഇഹലോകസുഖങ്ങളിലും അമുഷ്മികഫലങ്ങളിലും ഒരുപോലെ ആസക്തി വിട്ട്—ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ ജീവിച്ചാലും ദേവന്മാർ ആദരിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണനാകുന്നു; ശിവവ്രതത്തിൽ അചഞ്ചലനായി നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 40
सर्वशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम् । आचार्य्यमुपसंगम्य यतिं मतिमतां वरम्
സകല ശാസ്ത്രാർത്ഥതത്ത്വവും അറിഞ്ഞും വേദാന്തജ്ഞാനത്തിന്റെ പരംകര കടന്നും നിൽക്കുന്ന, ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ യതി-ആചാര്യനെ സമീപിച്ച് (അവർ) മാർഗ്ഗദർശനം തേടി।
Verse 41
दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः । शान्त्यादिगुणसंयुक्तः शिष्यस्सौशील्यवान्वरः
സുധീ ശിഷ്യൻ ദീർഘ ദണ്ഡവത് പ്രണാമം മുതലായവകൊണ്ട് പരിശ്രമപൂർവ്വം ഗുരുവിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കണം. ശാന്തി മുതലായ ഗുണങ്ങളോടും സൗശീല്യ-വിനയങ്ങളോടും കൂടിയ ശിഷ്യനാണ് ശ്രേഷ്ഠൻ।
Verse 42
यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुः स्मृतः । इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत्
ഗുരുവെന്ന് പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടവൻ തന്നെയാണ് ശിവൻ; ശിവൻ തന്നെയാണ് ഗുരുവെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ഉറപ്പാക്കി, സ്വന്തം അന്തർവിചാരം ഗുരു-ശിവനോട് സമർപ്പിക്കണം.
Verse 43
लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोवती । समुद्रतीरे नद्यां च पर्वते वा शिवालये
ഗുരുവിന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ച ശേഷം അവൾ പാലിനെ ആശ്രയിച്ച പന്ത്രണ്ടുദിവസത്തെ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കണം—സമുദ്രതീരത്ത്, നദീതീരത്ത്, പർവതത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ ശ്രീശിവാലയത്തിൽ.
Verse 44
शुक्लपक्षे तु पंचम्यामेकादश्यां तथापि वा । प्रातः स्नात्वा तु शुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः
ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ—പഞ്ചമിയിലോ അല്ലെങ്കിൽ ഏകാദശിയിലോ—പ്രഭാതസ്നാനം ചെയ്ത്, മനസ്സിൽ ശുദ്ധനായി, നിത്യകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയ സുദീ ഭക്തൻ നിർദ്ദേശിത പൂജയ്ക്കായി മുന്നേറണം.
Verse 45
गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं विधाय च । क्षौरं च कारयित्वाथ कक्षोपस्थविवर्जितम्
വിധിപൂർവം ഗുരുവിനെ ആഹ്വാനം ചെയ്ത്, നിയമപ്രകാരം നാന്ദീ-ശ്രാദ്ധം നിർവഹിച്ചു, തുടർന്ന് ക്ഷൗരം (മുണ്ഡനം) ചെയ്യിച്ചു—എന്നാൽ കക്ഷവും ഉപസ്ഥപ്രദേശവും ഒഴിവാക്കി.
Verse 46
केशश्मश्रुनखानां वै स्नात्वा नियतमानसः । सक्तुं प्राश्याथ सायाह्ने स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च
കേശം, താടി, നഖങ്ങൾ എന്നിവ ശുദ്ധപ്പെടുത്തി സ്നാനം ചെയ്ത് നിയന്ത്രിതമനസ്സോടെ ഇരിക്കണം. തുടർന്ന് സക്തു (വറുത്ത യവപ്പൊടി) ആഹരിച്ച്, സായാഹ്നത്തിൽ വീണ്ടും സ്നാനം ചെയ്ത് സന്ധ്യാ-ഉപാസനയും നടത്തണം.
Verse 47
सायमौपासनं कृत्वा गुरुणा सहितो द्विजः । शास्त्रोक्तदक्षिणान्दत्त्वा शिवाय गुरुरूपिणे
സായാഹ്നോപാസന നടത്തി, ഗുരുവിനോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്ന ദ്വിജശിഷ്യൻ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ദക്ഷിണ അർപ്പിച്ചു—ഗുരുരൂപത്തിൽ വിരാജിക്കുന്ന ശിവനോട്.
Verse 48
होमद्रव्याणि संपाद्य स्वसूत्रोक्तविधानतः । अग्निमाधाय विधिवल्लौकिकादिविभेदतः
സ്വസൂത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിധിപ്രകാരം ഹോമദ്രവ്യങ്ങൾ സമ്പാദിച്ച്, വിധിവത്തായി അഗ്നി സ്ഥാപിക്കണം; ശാസ്ത്രാനുസാരം ലൗകികാഗ്നി മുതലായ ഭേദങ്ങൾ യഥാവിധി തിരിച്ചറിയണം.
Verse 49
आहिताग्निस्तु यः कुर्यात्प्राजापत्ये ष्टिनाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदसदक्षिणम्
ആഹിതാഗ്നിയായ ഗൃഹസ്ഥൻ പ്രാജാപത്യ ഇഷ്ടി അനുഷ്ഠിക്കുകയും, ശ്രൗത വൈശ്വാനര യാഗത്തിലും യഥാവിധി, സർവ്വവേദോക്ത ദക്ഷിണയോടുകൂടി കർമ്മം സമാപിപ്പിക്കുകയും വേണം.
Verse 50
अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । श्रपयित्वा चरुं तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः
അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണൻ പവിത്ര അഗ്നിയെ തന്റെ അന്തരത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് പ്രവ്രജിതനായി പുറപ്പെടണം. ആ അഗ്നിയിൽ സമിധ, അന്നം, ഘൃതം എന്നിവയുടെ യഥോചിത ഭേദം പാലിച്ച് ചരു പാകം ചെയ്ത്, അന്തഃപൂജാനിയമത്തിൽ നടന്ന് മോക്ഷശരണനായ പതി ശിവനെ അന്വേഷിക്കണം.
Verse 51
पौरुषेणैव सूक्तेन हुत्वा प्रत्यृचमात्मवान् । हुत्वा च सौविष्टकृतीं स्वसूत्रोक्तविधानतः
ആത്മനിയമമുള്ള সাধകൻ പുരുഷസൂക്തം ചൊല്ലി ഓരോ ഋക്കിനും ഓരോ ആഹുതി അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് തന്റെ സ്വസൂത്രത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിധിപ്രകാരം സൗവിഷ്ടകൃത ആഹുതിയും യഥാവിധി നിർവഹിക്കണം.
Verse 52
हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं च तेनाग्नेरुत्तरे बुधः । स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । यावद्ब्राह्ममुहूर्त्तं तु गायत्रीं दृढमानसः
ഹോമം നിർവഹിച്ചു വിധിപ്രകാരം തന്ത്രകർമ്മം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം, ബുദ്ധിമാൻ ഭക്തൻ അഗ്നിയുടെ ഉത്തരഭാഗത്ത് നിലകൊള്ളണം. വസ്ത്രം, മൃഗചർമ്മം, കുശ എന്നിവകൊണ്ട് ഒരുക്കിയ ആസനത്തിൽ മൗനം പാലിച്ച് ഇരുന്ന്, ദൃഢമനസ്സോടെ ബ്രാഹ്മമുഹൂർത്താന്തം വരെ ഗായത്രി ജപിക്കണം.
Verse 53
ततः स्नात्वा यथा पूर्वं श्रपयित्वा चरुं ततः । पौरुषं सूक्तमारभ्य विरजान्तं हुनेद्बुधः
അനന്തരം മുൻപറഞ്ഞവിധം സ്നാനം ചെയ്ത് ചരുവിനെ പാകം ചെയ്തു. പിന്നെ ബുദ്ധിമാനായ ശിവഭക്തൻ പൗരുഷസൂക്തം മുതൽ ആരംഭിച്ച് വിരജാന്തം വരെ അഗ്നിയിൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം.
Verse 54
वामदेवमतेनापि शौनकादिमतेन वा । तत्र मुख्यं वामदेव्यं गर्भयुक्तो यतो मुनिः
വാമദേവമതപ്രകാരം ആയാലും ശൗനകാദി ഋഷിമതപ്രകാരം ആയാലും—ഇവിടെ വാമദേവ്യമാണ് മുഖ്യം എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു; കാരണം മുനി ‘ഗർഭ’യുക്തൻ, അഥവാ അന്തർസൂക്ഷ്മമൂലവുമായി ബന്ധിതൻ ആകുന്നു.
Verse 55
होमशेषं समाप्याथ हुनेत् । ततोग्निमात्मन्यारोप्य प्रातस्सन्ध्यमुपास्य च
ഹോമത്തിന്റെ ശേഷിപ്പു പൂർത്തിയാക്കി അവസാന ആഹുതി അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് പവിത്ര അഗ്നിയെ സ്വന്തം ആത്മാവിൽ അന്തർമുഖമായി സ്ഥാപിച്ച് പ്രാതഃസന്ധ്യാ ഉപാസനയും നടത്തണം.
Verse 56
सवितर्युदिते पश्चात्सावित्रीं प्राविशेत्क्रमात् । एषणानां त्रयं त्यक्त्वा प्रेषमुच्चार्य च क्रमात्
സൂര്യൻ ഉദിച്ച ശേഷം ക്രമമായി സാവിത്രീ (ഗായത്രി) ജപത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കണം. മൂന്നു ഏഷണകളെയും ഉപേക്ഷിച്ച് വിധിക്രമത്തിൽ ‘പ്രേഷ’ ഉച്ചാരണം കൂടി നടത്തണം.
Verse 57
शिखोपवीते संत्यज्य कटिसूत्रादिकं ततः । विसृज्य प्राङ्मुखो गच्छेदुत्तराशामुखोपि वा
ശിഖയും യജ്ഞോപവീതവും ഉപേക്ഷിച്ച്, പിന്നെ കട്ടിസൂത്രാദി ചിഹ്നങ്ങളും വിട്ട്, കിഴക്കുമുഖമായി—അല്ലെങ്കിൽ ഉത്തരദിശാമുഖമായി—(വിധിച്ച ശൈവാനുഷ്ഠാനത്തിനായി) പുറപ്പെടണം।
Verse 58
गृह्णीयाद्दण्डकौपीनाद्युचितं लोकवर्तने । विरक्तश्चेन गृह्णीयाल्लोकवृत्तिविचारणे
ലോകവ്യവഹാരത്തിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ യുക്തമായ ദണ്ഡവും കൗപീനവും മുതലായവ സ്വീകരിക്കാം; എന്നാൽ സത്യമായ വൈരാഗ്യമുണ്ടെങ്കിൽ, ലോകാചാരത്തെ വിചാരിച്ച് അവയും സ്വീകരിക്കരുത്।
Verse 59
गुरोः समीपं गत्वाथ दण्डवत्प्रणमेत्त्रयम् । समुत्थाय ततस्तिष्ठेद्गुरुपादसमीपतः
ഗുരുവിന്റെ സമീപത്ത് ചെന്നു ദണ്ഡവത് പ്രണാമം മൂന്നു പ്രാവശ്യം ചെയ്യണം; പിന്നെ എഴുന്നേറ്റ് ഗുരുപാദങ്ങളുടെ സമീപത്ത് നില്ക്കണം।
Verse 60
ततो गुरुः समादाय विरजानलजं शितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यं समुद्धृत्य यथाविधि
അതിനുശേഷം ഗുരു വിരജാ-അഗ്നിയിൽ നിന്നു ജനിച്ച ശീതള ഭസ്മം എടുത്ത്, അതേ ഭസ്മംകൊണ്ട് വിധിപൂർവ്വം ശിഷ്യനെ സംസ്കരിച്ചു ഉയർത്തി।
Verse 61
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैस्त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । हृत्पंकजे समासीनं मां त्वया सह चिन्तयेत्
പിന്നീട് ‘അഗ്നി…’ മുതലായ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണം. തുടർന്ന് ഹൃദയപങ്കജത്തിൽ ആസീനനായ എന്നെ, നിന്നോടുകൂടെ (ദേവീസമേതം) ധ്യാനിക്കണം।
Verse 62
हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य प्रीतमानसः । ऋष्यादिसहितं तस्य दक्षकर्णे समुच्चरेत्
ഗുരു പ്രീതമനസ്സോടെ ശിഷ്യന്റെ തലയിൽ കൈ വെച്ച്, ഋഷി മുതലായ (ഛന്ദസ്, ദേവത മുതലായ) വിവരങ്ങളോടുകൂടി മന്ത്രം അവന്റെ വലതുകാതിൽ മൃദുവായി ഉച്ചരിക്കണം।
Verse 63
प्रणवं त्रिःप्रकारं तु ततस्तस्यार्थमादिशेत् । षड्विधार्थं परिज्ञानसहितं गुरुसत्तमः
അതിനുശേഷം ഗുരുസത്തമൻ ശിഷ്യനോട് പ്രണവം (ഓം) ത്രിവിധരൂപത്തിൽ ഉപദേശിക്കുകയും, പിന്നെ അതിന്റെ അർത്ഥം—ഷഡ്വിധ താത്പര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വ്യക്തമായ പരിജ്ഞാനസഹിതം—ശരിയായി വിശദീകരിക്കുകയും വേണം।
Verse 64
द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणम्य भुवि दण्डवत् । तदधीनो भवेन्नित्यं वेदान्तं सम्यगभ्यसेत्
പന്ത്രണ്ടുവിധത്തിൽ—ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്ത്—ഗുരുവിനെ പ്രണാമം ചെയ്ത്, നിത്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അധീനനായി നിന്ന്, വേദാന്തം ശരിയായി അഭ്യസിക്കണം।
Verse 65
मामेव चिंतयेन्नित्यं परमात्मानमात्मनि । विशुद्धे निर्विकारे वै ब्रह्मसाक्षिणमव्ययम्
സ്വാത്മാവിൽ പരമാത്മരൂപനായ എന്നെ—ശിവനെ—നിത്യം ധ്യാനിക്ക; ഞാൻ പരമവിശുദ്ധൻ, നിർവികാരൻ, അവ്യയൻ, ബ്രഹ്മസാക്ഷി.
Verse 66
शमादिधर्मनिरतो वेदान्तज्ञानपारगः । अत्राधिकारी स प्रोक्तो यतिर्विगतमत्सरः
ശമാദി ധർമ്മങ്ങളിൽ നിരതനായി, വേദാന്തജ്ഞാനത്തിന്റെ അപ്പുറം എത്തി, അസൂയരഹിതനായ യതിയായവനെയാണ് ഇവിടെ അധികാരിയായി പ്രസ്താവിക്കുന്നത്.
Verse 67
हृत्पुण्डरीकं विरजं विशोकं विशदम्परम् । अष्टपत्रं केशराढ्यं कर्णिकोपरि शो भितम्
ഹൃദയത്തിനുള്ളിലെ പദ്മത്തെ ധ്യാനിക്കണം—അത് രജസ്സില്ലാത്തത്, ശോകരഹിതം, പരമ വിശുദ്ധം; അഷ്ടപത്രയുക്തം, കേശരസമൃദ്ധം, മദ്ധ്യ കർണികയാൽ ശോഭിതം।
Verse 68
आधारशक्तिमारभ्य त्रितत्वांतमयं पदम् । विचिन्त्य मध्यतस्तस्य दहरं व्योम भावयेत्
ആധാരശക്തിയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ത്രിതത്ത്വാന്തമാകുന്ന ആ പദത്തെ വിചിന്തിച്ച്; തുടർന്ന് അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിലുള്ള ദഹരവ്യോമം—സൂക്ഷ്മ അന്തരാകാശം—ഭാവിച്ച് ധ്യാനിക്കണം।
Verse 69
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मां त्वया सह । चिंतयेन्मध्यतस्तस्य नित्यमुद्युक्तमानसः
‘ഓം’ എന്ന ഏകാക്ഷര ബ്രഹ്മത്തെ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട്, എന്നോടുള്ള ഭക്തിയോടെ, ആ നാദത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന എന്നെ നിത്യം ജാഗ്രതയുള്ള മനസ്സോടെ ധ്യാനിക്കണം।
Verse 70
एवंविधोपासकस्य मल्लोकगतिमेव च । मत्तो विज्ञानमासाद्य मत्सायुज्यफलं प्रिये
പ്രിയേ, ഇത്തരത്തിലുള്ള ഉപാസകൻ എന്റെ ലോകത്തേക്കുതന്നെ പ്രവേശിക്കുന്നു; എന്നിൽ നിന്നുള്ള മോക്ഷദായകമായ സത്യജ്ഞാനം പ്രാപിച്ച്, എന്നോടുള്ള സായുജ്യം—ഏകത്വഫലം—ലഭിക്കുന്നു।
Frequently Asked Questions
The chapter argues that praṇava (Om) is not merely a devotional utterance but the ekākṣara form in which Śiva abides: “śivo vā praṇavo… praṇavo vā śivaḥ.” It further claims that knowing praṇava’s meaning constitutes true Śiva-centered knowledge and that this mantra is the causal principle through which the cosmos is effected.
The banyan seed (vaṭa-bīja) models how the subtlest unit (sound/syllable) can contain an immense totality (mahārtha), implying that Om compresses Vedic essence and metaphysical reality. The vācya–vācaka doctrine minimizes the gap between word and referent: the mantra is treated as a mode of presence, so contemplation/japa is framed as participation in Śiva rather than mere representation.
Śiva is highlighted as the guṇātīta, nirguṇa Parameśvara who nevertheless ‘abides’ in the ekākṣara mantra Om. Access is primarily through praṇava-jñāna (understanding its meaning) and mantra practice oriented to liberation, with Kāśī noted as a privileged site of Śiva’s liberating bestowal.