गजाननपूजा तथा औपासन-होमविधिः (Worship of Gajānana and the Procedure of Aupāsana-Homa)
ഈ അധ്യായത്തിൽ (ശ്ലോകാനുസാരം) സുബ്രഹ്മണ്യൻ ഉപദേശരൂപത്തിൽ കർമവിധിക്രമം വിശദീകരിക്കുന്നു. മധ്യാഹ്നത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മനോനിഗ്രഹത്തോടെ ഗന്ധം, പുഷ്പം, അക്ഷതം മുതലായ പൂജാസാമഗ്രികൾ ഒരുക്കി നൈഋത്യ ദിശയിൽ ഗണമന്ത്രത്തോടെ ഗണേശ/വിഘ്നേശനെ ആവാഹനം ചെയ്യണം. രക്തവർണം, മഹാകായം, ആഭരണഭൂഷിതം, പാശ-അങ്കുശധാരി രൂപം ധ്യാനിച്ച് പായസം, പൂപ്പം, തേങ്ങ-ശർക്കര മുതലായ മധുര നൈവേദ്യങ്ങളും താംബൂലവും അർപ്പിച്ച് നിർവിഘ്ന സമാപ്തിക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ഗൃഹ്യവിധിപ്രകാരം ഔപാസനാഗ്നിയെ പരിപാലിച്ച് ആജ്യഭാഗങ്ങൾ ചെയ്ത് മഖതന്ത്രക്രമത്തിൽ ഹോമം, സായംസന്ധ്യയ്ക്കുശേഷം ഗുരുവിന് നിവേദനം—ഇവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ‘ഭൂഃ സ്വാഹാ’ ത്രിരിചയാൽ പൂർണാഹുതി, അപരാഹ്നത്തിൽ ഗായത്രിജപം, ചരു തയ്യാറാക്കൽ, രൗദ്രസൂക്തപ്രായ പാഠവും പഞ്ചബ്രഹ്മ/സദ്യോജാത മന്ത്രങ്ങളാലുള്ള ആഹുതികളും, അവസാനം അഗ്നിക്കായി സ്വിഷ്ടകൃത് അർപ്പിച്ച് വിധിവത സമാപനം—വേദീയ ഘടനയിൽ ശൈവാഭിമുഖ കർമപ്രവാഹം.
Shlokas
Verse 2
सुब्रह्मण्य उवाच । अथ मध्याह्नसमये स्नात्वा नियतमानसः । गन्धपुष्पाक्षतादीनि पूजाद्रव्याण्युपाहरेत । नैरृत्ये पूजयेद्देवं विघ्रेशं देवपूजितम् । गणानां त्वेति मन्त्रेणावाहयेत्सुविधानतः
സുബ്രഹ്മണ്യൻ പറഞ്ഞു—അനന്തരം മധ്യാഹ്നസമയത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത്, നിയന്ത്രിതമനസ്സോടെ ഗന്ധം, പുഷ്പം, അക്ഷതം മുതലായ പൂജാദ്രവ്യങ്ങൾ കൊണ്ടുവരണം। നൈഋത്യദിശയിൽ ദേവന്മാരാലും പൂജിക്കപ്പെടുന്ന വിഘ്നേശ്വരനെ പൂജിക്കണം। ‘ഗണാനാം ത്വം…’ എന്നാരംഭിക്കുന്ന മന്ത്രം ചൊല്ലി വിധിപൂർവം ആവാഹനം ചെയ്യണം।
Verse 3
रक्तवर्णं महाकायं सर्व्वाभरणभूषितम् । पाशांकुशाक्षाभीष्टञ्च दधानं करपंकजैः
അവൻ രക്തവർണ്ണനും മഹാകായനും സർവ്വാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനുമായിരുന്നു; താമരപോലെയുള്ള കൈകളിൽ പാശം, അങ്കുശം, അക്ഷമാലയും അഭീഷ്ടം നൽകുന്ന വരദമുദ്രയും ധരിച്ചു നിന്നു।
Verse 4
एवमावाह्य सन्ध्याय शंभुपुत्रं गजाननम् । अभ्यर्च्य पायसापूपनालिकेरगुडादिभिः
ഇങ്ങനെ സന്ധ്യാകാലത്ത് ശംഭുപുത്രനായ ഗജാനനനെ ആവാഹനം ചെയ്ത്, പായസം, അപ്പൂപ്പം, തേങ്ങ, വെല്ലം മുതലായ നൈവേദ്യങ്ങളാൽ വിധിപൂർവ്വം അർച്ചന ചെയ്യണം।
Verse 5
नैवेद्यमुत्तमं दद्यात्ताम्बूलादिमथापरम् । परितोष्य नमस्कृत्य निर्विघ्नम्प्रार्थयेत्ततः
ഉത്തമ നൈവേദ്യം അർപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് താംബൂലം മുതലായ മറ്റ് സമർപ്പണങ്ങളും നൽകണം. പ്രഭുവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് നമസ്കരിച്ച ശേഷം, നിർവിഘ്നതയ്ക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കണം।
Verse 6
अथ सायन्तनीं सन्ध्यामुपास्य स्नानपूर्वकम् । सायमौपासनं हुत्वा मौनी विज्ञापयेद्गुरुम्
പിന്നീട് സ്നാനം ചെയ്ത് സായാഹ്ന സന്ധ്യോപാസന നടത്തണം. സായം ഔപാസന ഹോമം കഴിച്ച്, മൗനം പാലിച്ച് ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ ഗുരുവിനോട് വിനയപൂർവ്വം അറിയിക്കണം।
Verse 7
भूः स्वाहेति त्र्यृचा पूर्णाहुतिं हुत्वा समाप्य च । गायत्रीं प्रजपेद्यावदपराह्णमतंद्रितः
“ഭൂഃ സ്വാഹാ” എന്നു തുടങ്ങുന്ന മൂന്ന് ഋക്കുകളാൽ പൂർണാഹുതി അർപ്പിച്ച് കർമ്മം സമാപിപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് അലസതയില്ലാതെ അപരാഹ്നം വരെ ഗായത്രി മന്ത്രം ജപിക്കണം।
Verse 9
श्रपयित्वा चरुन्तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः । जुहुयाद्रौद्रसूक्तेन सद्योजातादि पञ्चभिः
ചരു പാകം ചെയ്ത്, സമിധ, അന്നം, നെയ്യ് എന്നിവയുടെ യഥോചിത ഭാഗങ്ങളോടെ പവിത്ര അഗ്നിയിൽ ആഹുതി അർപ്പിക്കണം. റൗദ്രസൂക്തവും ‘സദ്യോജാത’ മുതലായ അഞ്ചു മന്ത്രങ്ങളും ചൊല്ലി ഹോമം ചെയ്യണം.
Verse 10
ब्रह्मभिश्च महादेवं सांबं वह्नौ विभावयेत् । गौरीर्मिमाय मन्त्रेण हुत्वा गौरीमनुस्मरन्
ബ്രാഹ്മണന്മാരോടൊപ്പം പവിത്ര അഗ്നിയിൽ ഉമാസഹിതനായ മഹാദേവനെ സന്നിഹിതനായി ധ്യാനിക്കണം. തുടർന്ന് ‘ഗൗരീർമിമായ’ മന്ത്രം ചൊല്ലി ആഹുതി അർപ്പിച്ച്, ഗൗരിയെ നിരന്തരം സ്മരിച്ച് ഹോമം ചെയ്യണം.
Verse 11
ततोऽग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति जुहुयात्सकृत् । हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रन्तु ततोऽग्नेरुत्तरे बुधः
പിന്നീട് ‘അഗ്നയേ സ്വിഷ്ടകൃതേ സ്വാഹാ’ എന്നു ചൊല്ലി ഒരിക്കൽ ആഹുതി അർപ്പിക്കണം. ആഹുതി കഴിഞ്ഞാൽ ജ്ഞാനി സാധകൻ യാഗക്രമം (തന്ത്രം) അഗ്നിയുടെ വടക്കുഭാഗത്ത് സ്ഥാപിക്കണം.
Verse 12
स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । आब्राह्मं च मुहूर्ते तु गायत्री दृढमानसः
ആസനത്തിൽ ഉറച്ചിരുത്തി മൗനം പാലിക്കണം; വസ്ത്രം, മൃഗചർമ്മം, കുശപ്പുല്ല് എന്നിവയുടെ മീതെ ഇരിക്കണം. ദൃഢമനസ്സോടെ ബ്രാഹ്മമുഹൂർത്തം മുതൽ ഗായത്രി ജപിക്കണം.
Verse 13
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां त्रयोदशोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ ആറാം ഗ്രന്ഥമായ കൈലാസസംഹിതയിൽ പതിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 14
उदगुद्वास्य बर्हिष्यासाद्याज्येन चरुं ततः । अभिघार्य्य व्याहृतीश्च रौद्रसूक्तञ्च पञ्च च
വടക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് ദർഭാസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, പിന്നെ നെയ്യാൽ ചരു (പാക-ഹവിഷ്യം) തയ്യാറാക്കണം. അഭിഘാരത്തോടെ അതിനെ സംസ്കരിച്ചു, വ്യാഹൃതികളും അഞ്ചു റൗദ്രസൂക്തങ്ങളും ജപിക്കണം.
Verse 15
जपेद्ब्रह्माणि सन्धार्य्य चित्तं शिवपदांबुजे । प्रजापतिमथेन्द्रञ्च विश्वेदेवास्ततः परम्
ചിത്തം ശിവന്റെ പാദപദ്മത്തിൽ സ്ഥിരപ്പെടുത്തി, ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ജപം ചെയ്യണം. തുടർന്ന് ക്രമമായി പ്രജാപതി, പിന്നെ ഇന്ദ്രൻ, അതിനുശേഷം വിശ്വേദേവന്മാരെ ആഹ്വാനം ചെയ്ത് ജപിക്കണം.
Verse 16
ब्रह्माणं सचतुर्थ्यन्तं स्वाहांतान्प्रणवा दिकान् । संजप्य वाचयित्वाऽथ पुण्याहं च ततः परम्
പ്രണവത്തോടു (ഓം) കൂടി തുടങ്ങി 'സ്വാഹാ' എന്നവസാനിക്കുന്ന ചതുർത്ഥീ വിഭക്തിയിലുള്ള ബ്രഹ്മമന്ത്രം ജപിച്ചും ചൊല്ലിച്ചും അതിനുശേഷം പുണ്യാഹവാചനം നടത്തണം.
Verse 17
परस्तात्तंत्रमग्नये स्वाहेत्यग्निमुखावधि । निर्वर्त्य पश्चात्प्राणाय स्वाहेत्यारभ्य पञ्चभिः
അതിനുശേഷം 'അഗ്നയേ സ്വാഹാ' എന്ന് ചൊല്ലി അഗ്നിമുഖം വരെയുള്ള തന്ത്രങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി, പിന്നീട് 'പ്രാണായ സ്വാഹാ' എന്ന് തുടങ്ങി അഞ്ച് മന്ത്രങ്ങളാൽ ആഹുതികൾ അർപ്പിക്കണം.
Verse 18
साज्येन चरुणा पश्चादग्निं स्विष्टकृतं हुनेत् । पुनश्च प्रजपेत्सूक्तं रौद्रं ब्रह्माणि पञ्च च
പിന്നീട് നെയ്യ് കലർന്ന ചരുവാൽ അഗ്നിയിൽ സ്വിഷ്ടകൃത് ആഹുതി അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് വീണ്ടും രുദ്രസൂക്തവും അഞ്ചു ബ്രഹ്മമന്ത്രങ്ങളും ജപിച്ച്—ശിവപ്രീതിക്കായി കർമ്മം സമാപിപ്പിക്കണം।
Verse 19
महेशादिचतुर्व्यूहमन्त्रांश्च प्रजपेत्पुनः । हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रन्तु स्वशाखोक्तेन वर्त्मना
പിന്നീട് മഹേശാദി ചതുര്വ്യൂഹ മന്ത്രങ്ങൾ വീണ്ടും ജപിക്കണം. ആഹുതികൾ അർപ്പിച്ച ശേഷം, സ്വന്തം ശാഖയിൽ ഉപദേശിച്ച ക്രമമാർഗ്ഗപ്രകാരം താന്ത്രിക കർമ്മം ആചരിക്കണം।
Verse 20
तत्तद्देवान्समुद्दिश्य सांगं कुर्य्याद्विचक्षणः । एवमग्निमुखाद्यं यत्कर्मतन्त्रम्प्रवर्त्तितम्
ആ ദേവതകളെ യഥാവിധി ആവാഹനം ചെയ്ത് വിവേകിയായ সাধകൻ അങ്ങോപാംഗങ്ങളോടുകൂടി കർമ്മം ആചരിക്കണം. ഇങ്ങനെ അഗ്നിയിൽ ആഹുതി മുതലായവയിൽ ആരംഭിക്കുന്ന സമഗ്ര കർമ്മതന്ത്രം വിധിപ്രകാരം പ്രവൃത്തമാകുന്നു.
Verse 21
अतः परं प्रजुहुयाद्विरजाहोममात्मनः । षड्विंशतत्त्वरूपेस्मिन्देहे लीनस्य शुद्धये
അതിന് ശേഷം സ്വന്തം ആത്മശുദ്ധിക്കായി വിരജാ-ഹോമം യഥാവിധി ആചരിക്കണം; ഇരുപത്താറ് തത്ത്വങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ഈ ദേഹത്തിൽ ലീനനായ ദേഹിയുടെ ശുദ്ധിക്കായി.
Verse 22
तत्त्वान्येतानि मद्देहे शुध्यन्तामित्यनुस्मरन् । तत्रात्मतत्त्वशुद्ध्यर्थं मन्त्रैरारुणकेतुकैः
‘എന്റെ ദേഹത്തിലുള്ള ഈ തത്ത്വങ്ങൾ ശുദ്ധിയാകട്ടെ’ എന്നു അനുസ്മരിച്ചു, ആത്മതത്ത്വശുദ്ധിക്കായി അരുണ-കേതുക സംബന്ധമായ മന്ത്രങ്ങൾ വിനിയോഗിച്ചു.
Verse 23
पठ्यमानैः पृथिव्यादिपुरुषांतं क्रमान्मुने । साज्येन चरुणा मौनी शिवपादाम्बुजं स्मरन्
ഹേ മുനേ, പൃഥ്വീതത്ത്വം മുതൽ പുരുഷാന്തം വരെ ക്രമമായി പാരായണം നടക്കുമ്പോൾ साधകൻ മൗനമായി ഇരിക്കണം; നെയ്യ് ചേർത്ത ചരുവിനെ ആഹുതിയായി അർപ്പിച്ച്, അന്തർമനസ്സിൽ ശിവന്റെ പാദപദ്മം സ്മരിക്കണം।
Verse 24
पृथिव्यादि च शब्दादि वागाद्यं पञ्चकं पुनः । श्रोत्राद्यञ्च शिरः पार्श्वपृष्ठोदरचतुष्टयम्
പൃഥിവി മുതലായ പഞ്ച മഹാഭൂതങ്ങൾ, ശബ്ദം മുതലായ പഞ്ച തന്മാത്രകൾ, വാക്ക് മുതലായ പഞ്ച കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ; കൂടാതെ ശ്രോത്രം മുതലായ പഞ്ച ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും ശിരസ്–പാർശ്വം–പൃഷ്ഠം–ഉദരം എന്ന ചതുഷ്ടയവും—ഇവയൊക്കെയും ദേഹസമൂഹമായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 25
जंघां च योजयेत्पश्चात्त्वगाद्यं धातुसप्तकम् । प्राणाद्यं पञ्चकं पश्चादन्नाद्यं कोशपञ्चकम्
പിന്നീട് ജംഘകളെ മനസ്സിൽ സ്ഥാപിക്കണം; അതിനുശേഷം ത്വക്ക് മുതലായ സപ്ത ധാതുക്കളെ വിന്യസിക്കണം. തുടർന്ന് പ്രാണം മുതലായ പഞ്ചകവും, പിന്നെ അന്നമയ മുതലായ പഞ്ചകോശങ്ങളും—ഇങ്ങനെ ശിവോപദേശപ്രകാരം തത്ത്വങ്ങളെ ക്രമമായി വിവേചിക്കണം.
Verse 26
मनाश्चित्तं च बुद्धिश्चाहंकृतिः ख्यातिरेव च । संकल्पन्तु गुणाः पश्चात्प्रकृतिः पुरुषस्ततः
മനം, ചിത്തം, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ഖ്യാതി—ഇവ പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു; തുടർന്ന് സങ്കൽപം, പിന്നെ ഗുണങ്ങൾ; അതിനുശേഷം പ്രകൃതി, പിന്നെ പുരുഷൻ—ഇങ്ങനെ സൂക്ഷ്മതത്ത്വങ്ങൾ ക്രമമായി എണ്ണപ്പെടുന്നു.
Verse 27
पुरुषस्य तु भोक्तृत्वं प्रतिपन्नस्य भोजने । अन्तरंगतया तत्त्वपंचकं परिकीर्तितम्
പുരുഷൻ ഭോജ്യവുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി ഭോഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഭോക്തൃത്വം സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ, അന്തരംഗസ്വഭാവത്തിന്റെ നിലയിൽ ‘തത്ത്വപഞ്ചകം’ എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 28
नियतिः कालरागश्च विद्या च तदनन्तरम् । कला च पंचकमिदं मयोत्पन्नम्मुनीश्वर
ഹേ മുനീശ്വരാ! നിയതി, കാലം, രാഗം, അതിനുശേഷം വിദ്യ, കൂടാതെ കലാ—ഈ പഞ്ചകം എനിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചതാണ്.
Verse 29
मायान्तु प्रकृतिं विद्यादिति माया श्रुतीरिता । तज्जान्येतानि तत्त्वानि श्रुत्युक्तानि न संशयः
മായയെ തന്നെ പ്രകൃതിയായി അറിയണം—എന്ന് ശ്രുതി മായയെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ തത്ത്വങ്ങൾ ശ്രുതി-ഉക്തങ്ങളാണെന്ന് ഗ്രഹിക്കുവിൻ; സംശയമില്ല.
Verse 30
कालस्वभावो नियतिरिति च श्रुतितब्रवीत् । एतत्पञ्चकमेवास्य पञ्चकञ्चक्रमुच्यते
ശ്രുതി പറയുന്നു—‘കാലം, സ്വഭാവം, നിയതി’. ഈ അഞ്ചിന്റെ സമുച്ചയമേ അവന്റെ ‘പഞ്ചചക്രം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 31
अजानन्पञ्चतत्त्वानि विद्वानपि च मूढधीः । निपत्याधस्तात्प्रकृतेरुपरिष्टात्पुमानयम्
പഞ്ചതത്ത്വങ്ങളെ അറിയാത്തവൻ, പണ്ഡിതനായാലും മൂഢബുദ്ധിയാകുന്നു. അത്തരം ജീവൻ പ്രകൃതിയുടെ കീഴിൽ പതിക്കുന്നു; അതിന് മീതെ ഉയരാൻ കഴിയില്ല.
Verse 32
काकाक्षिन्यायमाश्रित्य वर्त्तते पार्श्वतोन्वहम् । विद्यातत्त्वमिदं प्रोक्तं शुद्धविद्यामहेश्वरौ
കാകാക്ഷി-ന്യായം ആശ്രയിച്ച് ഇത് നിത്യം വശത്തുനിന്ന് വശത്തേക്ക് ചലിക്കുന്നു. ഈ തത്ത്വം ‘വിദ്യ’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു—ശുദ്ധവിദ്യ, സ്വയം മഹേശ്വരൻ.
Verse 33
सदाशिवश्च शक्तिश्च शिवश्चेदं तु पञ्चकम् । शिव तत्त्वमिदम्ब्रह्मन्प्रज्ञानब्रह्मवाग्यतः
സദാശിവൻ, ശക്തി, ശിവൻ—ഇവ ചേർന്ന് ഈ പഞ്ചകതത്ത്വം. ഹേ ബ്രഹ്മൻ, ഇതുതന്നെ ശിവതത്ത്വം; ‘പ്രജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ’ എന്ന വേദമഹാവാക്യം പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 34
पृथिव्यादिशिवांतं यत्तत्त्वजातं मुनीश्वर । स्वकारणलयद्वारा शुद्धिरस्य विधीयताम्
ഹേ മുനീശ്വരാ, പൃഥിവി മുതലായി ശിവാന്തം വരെ ഉള്ള തത്ത്വസമൂഹം മുഴുവൻ, ഓരോ തത്ത്വവും അതിന്റെ സ്വകാരണമൂലത്തിൽ ലയിപ്പിക്കുന്ന കാരണ-ലയ മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെടട്ടെ.
Verse 35
एकादशानां मन्त्राणाम्परस्मैपद पूर्वकम् । शिवज्योतिश्चतुर्थ्यन्तमिदम्पदमथोच्चरेत्
പതിനൊന്ന് മന്ത്രങ്ങളിൽ ആദ്യം പരസ്മൈപദ (കർതൃവാച്യ) രൂപം സ്ഥാപിച്ച്, തുടർന്ന് വിധിപ്രകാരം ‘ശിവജ്യോതിഃ’ എന്ന പദം ചതുർത്ഥി വിഭക്ത്യന്തമായി ഉച്ചരിക്കണം.
Verse 36
न ममेति वदेत्पश्चादुद्देशत्याग ईरितः । अतः परं विविद्यैति कपोतकायेति मन्त्रयोः
അതിനുശേഷം ‘ന മമ’—അഥവാ ‘ഇത് എന്റേതല്ല’—എന്ന് ഉച്ചരിക്കണം; ഇതിനെ ഉദ്ദേശത്യാഗം (സ്വാമിത്വബോധത്യാഗം) എന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് ‘കപോതകായ…’ എന്നാരംഭിക്കുന്ന രണ്ട് മന്ത്രങ്ങൾ ശരിയായി പഠിച്ച് പ്രയോഗിക്കണം.
Verse 37
व्यापकाय पदस्यान्ते परमात्मन इत्यपि । शिवज्योतिश्चतुर्थ्यन्तं विश्वभूतपदम्पुनः
പദത്തിന്റെ അവസാനം ‘വ്യാപകായ’ എന്നും ‘പരമാത്മനെ’ എന്നും ചേർക്കണം. തുടർന്ന് ചതുർത്ഥി വിഭക്ത്യന്തമായി ‘ശിവജ്യോതിഷേ’—ശിവജ്യോതിക്ക്—എന്ന് ഉച്ചരിച്ച്, വീണ്ടും ‘വിശ്വഭൂതായ’—വിശ്വമായി ഭവിച്ചവനോട്—എന്ന പദവും ചേർക്കണം.
Verse 38
घसनोत्सुकशब्दञ्च चतुर्थ्यंतमथो वदेत् । परस्मैपदमुच्चार्य्य देवाय पदमुच्चरेत्
അതിനുശേഷം ‘ഘസനോത്സുക’ എന്ന പദം ചതുർഥി (ദാതിവ്) വിഭക്തിയിൽ ഉച്ചരിക്കണം; പരസ്മൈപദരൂപം ഉച്ചരിച്ച് പിന്നെ ‘ദേവായ’ എന്ന പദവും ഉച്ചരിക്കണം.
Verse 39
उत्तिष्ठस्वेति मन्त्रस्य विश्वरूपाय शब्दतः । पुरुषाय पदम्ब्रूयादोस्वाहेत्यस्य संवदेत्
‘ഉത്തിഷ്ഠസ്വ’ എന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന മന്ത്രത്തിൽ യഥാസ്ഥാനമായി ‘വിശ്വരൂപായ’ എന്ന പദം ഉച്ചരിക്കണം; തുടർന്ന് ‘പുരുഷായ’ എന്ന പദം പറയണം. ഈ മന്ത്രത്തിന്റെ അവസാനം ‘ഓം സ്വാഹാ’ എന്നും ചൊല്ലണം.
Verse 40
लोकत्रयपदस्यान्ते व्यापिने परमात्मने । शिवायेदं न मम च पदम्ब्रूयादतः परम्
ത്രിലോകങ്ങളിലെ (ഏതൊരു) ഉച്ചാരണത്തിന്റെ അവസാനം, സർവ്വവ്യാപിയായ പരമാത്മാവായ ശിവനു അർപ്പിച്ച് പിന്നെ ഈ പരമവാക്യം ചൊല്ലണം—“ശിവായിദം, ന മമ।”
Verse 41
स्व शाखोक्तप्रकारेण पुरस्तात्तन्त्रकर्म्म च । निर्वर्त्य सर्पिषा मिश्रं चरुम्प्राश्य पुरोधसे
സ്വശാഖയിൽ നിർദ്ദേശിച്ച പ്രകാരം ആദ്യം മുൻകർമ്മങ്ങൾ യഥാവിധി നിർവഹിച്ച്, പിന്നെ നെയ്യ് കലർത്തിയ ചരു തയ്യാറാക്കി പുരോഹിതന് സമർപ്പിച്ച്, പ്രസാദരൂപത്തിൽ അത് സ്വയം പ്രാശിക്കണം.
Verse 42
प्रदद्याद्दक्षिणान्तस्मै हेमादिपरिबृंहिताम् । ब्रह्माणमुद्वास्य ततः प्रातरौपासनं हुनेत्
പിന്നീട് അവനു (പുരോഹിതന്) സ്വർണ്ണാദികളാൽ സമൃദ്ധമായ സമാപന ദക്ഷിണ നൽകണം. തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവിനെ യഥാവിധി ഉദ്വാസനം ചെയ്ത്, പ്രഭാതത്തിൽ ഔപാസന ഹോമം നിർവഹിക്കണം.
Verse 43
सं मां सिञ्चन्तु मरुत इति मन्त्रञ्जपेन्नरः । याते अग्न इत्यनेन मन्त्रेणाग्नौ प्रताप्य च
മനുഷ്യൻ “സം മാം സിഞ്ചന്തു മരുതഃ” എന്ന മന്ത്രം ജപിക്കണം; തുടർന്ന് “യാതേ അഗ്നേ…” മന്ത്രത്തോടെ അതിനെ അഗ്നിയിൽ നന്നായി തപിപ്പിക്കണം।
Verse 44
हस्तमग्नौ समारोप्य स्वात्मन्यद्वैतधामनि । प्राभातिकीं ततः सन्ध्यामुपास्यादित्यमप्यथ
പവിത്ര അഗ്നിയിൽ കൈകൾ വെച്ച്, സ്വന്തം ആത്മാവിലെ അദ്വൈതധാമത്തിൽ ബോധം സ്ഥാപിക്കണം. തുടർന്ന് പ്രഭാത സന്ധ്യോപാസന നടത്തി, പിന്നെ ആദിത്യനെ (സൂര്യനെ) ഭക്തിയോടെ ആരാധിക്കണം।
Verse 45
उपस्थाय प्रविश्याप्सु नाभिदघ्नं प्रवेशयन् । तन्मन्त्रान्प्रजपेत्प्रीत्या निश्चलात्मा समुत्सुकः
വിധിപൂർവ്വം വന്ദിച്ച് ജലത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് നാഭിവരെ ഇറങ്ങണം. തുടർന്ന് അചഞ്ചലമായ മനസ്സോടെ, ഉത്സാഹഭക്തിയോടെ, അതേ മന്ത്രം സ്നേഹത്തോടെ ജപിക്കണം।
Verse 46
आहिताग्निस्तु यः कुर्य्यात्प्राजापत्येष्टिमाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक्सर्ववेदसदक्षिणाम्
ആഹിതാഗ്നിയായവൻ ആഹിത അഗ്നിയിൽ ശ്രൗതവിധിപ്രകാരം വൈശ്വാനരക്രമത്തിൽ പ്രാജാപത്യ ഇഷ്ടി ശരിയായി നിർവഹിച്ച്, എല്ലാ വേദങ്ങൾക്കും അനുസൃതമായ യഥോചിത ദക്ഷിണ അർപ്പിക്കണം।
Verse 47
अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । सावित्रीप्रथमं पादं सावित्रीमित्युदीर्य च
അനന്തരം അഗ്നിയെ ആത്മാവിൽ സ്ഥാപിച്ച് ബ്രാഹ്മണൻ ഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് പ്രവ്രജ്യ സ്വീകരിച്ച് പുറപ്പെടണം. സാവിത്രി (ഗായത്രി) മന്ത്രത്തിന്റെ ആദ്യ പാദം ജപിക്കുകയും ‘സാവിത്രി’ എന്നും ഉച്ചരിക്കുകയും വേണം.
Verse 48
प्रवेशयामि शब्दान्ते भूरोमिति च संवदेत् । द्वितीयम्पादमुच्चार्य्य सावित्रीमिति पूर्व्ववत्
‘പ്രവേശയാമി’ എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ അവസാനം ‘ഓം ഭൂഃ’ എന്നും ഉച്ചരിക്കണം. തുടർന്ന് രണ്ടാം പാദം ചൊല്ലി, മുൻപുപോലെ ‘സാവിത്രി’ എന്ന് പ്രയോഗിക്കണം.
Verse 49
प्रवेशयामि शब्दान्ते भुवरोमिति संवदेत् । तृतीयम्पादमुच्चार्य्य सावित्रीमित्यतः परम्
“പ്രവേശയാമി” എന്ന ഉച്ചാരണത്തിന്റെ അവസാനം “ഓം ഭുവഃ” എന്നു പറയണം. തുടർന്ന് മന്ത്രത്തിന്റെ മൂന്നാം പാദം ജപിച്ച്, പിന്നെ അതിനെ “സാവിത്രീ (ഗായത്രി)” എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ച് തുടർസാധന നടത്തണം.
Verse 50
प्रवेशयामि शब्दान्ते सुवरोमित्युदीरयेत् । त्रिपादमुच्चरेत्पूर्वं सावित्रीमित्यतः परम्
“പ്രവേശയാമി” എന്ന ഉച്ചാരണത്തിന്റെ അവസാനം “സുവരോം” എന്നു ഉച്ചരിക്കണം. ആദ്യം ത്രിപാദ (ഗായത്രി) മന്ത്രം ജപിച്ച്, തുടർന്ന് സാവിത്രീ മന്ത്രം പാരായണം ചെയ്യണം.
Verse 51
प्रवेशयामि शब्दान्ते भूर्भुवस्सुवरोमिति । उदीरयेत्परम्प्रीत्या निश्चलात्मा मुनीश्वर
“പ്രവേശയാമി” എന്ന ഉച്ചാരണത്തിന്റെ അവസാനം ‘ഭൂഃ, ഭുവഃ, സുവഃ’ എന്നവയ്ക്ക് ശേഷം ‘ഓം’ ചേർത്ത് പരമഭക്തിയോടെ ഉച്ചരിക്കണം; ഹേ മുനീശ്വരാ, മനസ്സ് അചലമാകട്ടെ.
Verse 52
इयम्भगवती साक्षाच्छंकरार्द्धशरीरिणी । पंचवक्त्रा दशभुजा विपञ्चनयनोज्ज्वला
ഇവൾ ഭഗവതീ തന്നെ—സാക്ഷാൽ—ശങ്കരന്റെ അർദ്ധശരീരിണി. അവൾ പഞ്ചവക്ത്ര, ദശഭുജ, അനേകനയനങ്ങളുടെ ദീപ്തിയിൽ ഉജ്ജ്വലമാണ്।
Verse 53
नवरत्नकिरीटोद्यच्चन्द्र लेखावतंसिनी । शुद्धस्फटिकसंकाशा दयायुधधरा शुभा
അവൾ നవరത്നജഡിത കിരീടം ധരിച്ചു, ചന്ദ്രലേഖയെ അവതംസമായി അണിഞ്ഞിരുന്നു. നിർമല സ്ഫടികംപോലെ ദീപ്തയായി, സർവ്വഥാ ശുഭയായി, കരുണയെയേ ആയുധമായി ധരിച്ചവളായിരുന്നു.
Verse 54
हारकेयूरकटककिंकिणीनूपुरादिभिः । भूषितावयवा दिव्यवसना रत्नभूषणा
ഹാരം, കേയൂരം, കടകം, കിങ്കിണി, നൂപുരം മുതലായവകൊണ്ട് അവളുടെ അവയവങ്ങൾ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ദിവ്യവസ്ത്രം ധരിച്ചു, രത്നാഭരണങ്ങളാൽ അവൾ ദീപ്തിയായി തിളങ്ങി.
Verse 55
विष्णुना विधिना देवऋषिगंधर्व्वनायकैः । मानवैश्च सदा सेव्या सर्व्वात्मव्यापिनी शिवा
വിഷ്ണുവും വിധാതാവായ ബ്രഹ്മാവും ദേവഋഷികളും ഗന്ധർവ്വനേതാക്കളും മനുഷ്യരും—എല്ലാവരും സദാ സേവിച്ചു ആരാധിക്കേണ്ടവൾ അവളാണ്. ആ ശിവാ സർവ്വജീവികളിലും സർവ്വാത്മയായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 56
सदाशिवस्य देवस्य धर्मपत्नी मनोहरा । जगदम्बा त्रिजननी त्रिगुणा निर्गुणाप्यजा
അവൾ ദേവനായ സദാശിവന്റെ മനോഹര ധർമ്മപത്നി—ജഗദംബ, ത്രിജഗത്തിന്റെ ജനനി. ത്രിഗുണങ്ങളിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൾ; എങ്കിലും ഗുണാതീത, അജ, അനാദി.
Verse 57
इत्येवं संविचार्य्याथ गायत्रीं प्रजपेत्सुधीः । आदिदेवीं च त्रिपदां ब्राह्मणत्वादिदामजाम्
ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച ശേഷം, സുദീ സാധകൻ ഗായത്രിയെ ജപിക്കണം—അവൾ ആദിദേവി, ത്രിപദാ, അജാ (അജന്മ) ആയി ബ്രാഹ്മണത്വാദികളുടെ ആദിമൂലമാണ്।
Verse 58
यो ह्यन्यथा जपेत्पापो गायत्री शिवरूपिणीम् । स पच्यते महाघोरे नरके कल्पसंख्यया
ശിവരൂപിണിയായ ഗായത്രിയെ വിധിവിരുദ്ധമായി ജപിക്കുന്ന പാപി, അതിഭയങ്കര നരകത്തിൽ കല്പസംഖ്യകാലം ദഹിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 59
सा व्याहृतिभ्यः संजाता तास्वेव विलयं गता । ताश्च प्रणवसम्भूताः प्रणवे विलयं गता
അവൾ വ്യാഹൃതികളിൽ നിന്നു ജനിച്ചു, പിന്നെയും അതേ വ്യാഹൃതികളിലേയ്ക്ക് ലയിച്ചു. ആ വ്യാഹൃതികളും പ്രണവം (ഓം) നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് അവസാനം പ്രണവത്തിലേയ്ക്ക് തന്നെ ലയിക്കുന്നു।
Verse 60
प्रणवस्सर्ववेदादिः प्रणवः शिववाचकः । मन्त्राधिराजराजश्च महाबीजं मनुः परः
പ്രണവം (ഓം) സർവ്വവേദങ്ങളുടെ ആദിസ്രോതസ്സാണ്. പ്രണവം ശിവനെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന വാചകമാണ്. അത് മന്ത്രങ്ങളുടെ അധിരാജൻ, പരമ മഹാബീജം, അത്യുച്ച മನು (പവിത്ര മന്ത്രസൂത്രം) ആകുന്നു।
Verse 61
शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः
ഈ പ്രണവം (ഓം) തന്നെയാണ് ശിവൻ; പ്രണവം ശിവസ്വരൂപമായിട്ടാണ് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്. കാരണം വാച്യം (അർത്ഥം)യും വാചകം (ശബ്ദം)യും തമ്മിലുള്ള ഭേദം പൂർണ്ണമായും പരമമായതല്ല।
Verse 62
एनमेव महामन्त्रञ्जीवानाञ्च तनुत्यजाम् । काश्यां संश्राव्य मरणे दत्ते मुक्तिं परां शिवः
ഈ മഹാമന്ത്രം കാശിയിൽ ദേഹത്യാഗസമയത്ത് ജീവികൾക്ക് കേൾപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ശിവൻ അവർക്കു പരമമുക്തി ദാനം ചെയ്യുന്നു—ഇങ്ങനെ ശിവൻ അന്തിമ മോക്ഷം നൽകുന്നു.
Verse 63
तस्मादेकाक्षरन्देवं शिवं परमकारणम् । उपासते यतिश्रेष्ठा हृदयाम्भोजमध्यगम्
അതുകൊണ്ട് യതിശ്രേഷ്ഠർ ഹൃദയകമലത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ വസിക്കുന്ന, ഏകാക്ഷരമായ അവിനാശിയും പരമകാരണമുമായ ഭഗവാൻ ശിവനെ ഉപാസിക്കുന്നു.
Verse 64
मुमुक्षवोऽपरे धीरा विरक्ता लौकिका नराः । विषयान्मनसा ज्ञात्वोपासते परमं शिवम्
മറ്റു ധീരന്മാർ—ബാഹ്യമായി ലോകികരായിരുന്നാലും അന്തരത്തിൽ വിരക്തർ—മോക്ഷാഭിലാഷത്തോടെ മനസ്സാൽ വിഷയങ്ങളുടെ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് പരമശിവനെ ഉപാസിക്കുന്നു.
Verse 65
एवं विलाप्य गायत्रीं प्रणवे शिववाचके । अहं वृक्षस्य रेरिवेत्यनुवाकं जपेत्पुनः
ഇങ്ങനെ ശിവവാചകമായ പ്രണവം ‘ഓം’യിൽ ഗായത്രിയെ ലയിപ്പിച്ച്, പിന്നെ “അഹം വൃക്ഷസ്യ രേരിവേ…” എന്നു തുടങ്ങുന്ന അനുവാകം വീണ്ടും ജപിക്കണം.
Verse 66
यश्छन्दसामृषभ इत्यनुवाकमुपक्रमात् । गोपायांतं जपन्पश्चादुत्थितोहमितीरयेत्
“യശ്ഛന്ദസാമൃഷഭഃ…” എന്നു തുടങ്ങുന്ന അനുവാകം മുതൽ “ഗോപായ” വരെ ജപിച്ച്, തുടർന്ന് ആസനത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് “ഉത്ഥിതോऽഹം” എന്നു ഉച്ചരിക്കണം.
Verse 67
वदेज्जयेत्त्रिधा मन्दमध्योच्छ्रायक्रमान्मुने । प्रणवम्पूर्व्वमुद्धत्य सृष्टिस्थितिलयक्रमात्
ഹേ മുനേ, മന്ദം, മധ്യം, ഉച്ചം—ഈ മൂന്ന് നിലകളിൽ ക്രമമായി ഉച്ചരിച്ച് ജപിക്കണം. ആദ്യം പ്രണവം (ഓം) ഉയർത്തി, പിന്നെ സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയ ക്രമം അനുസരിച്ച് തുടരുക।
Verse 68
तेषामथ क्रमाद्भूयाद्भूस्संन्यस्तम्भुवस्तथा । संन्यस्तं सुवरित्युक्त्वा संन्यस्तं पदमुच्चरम्
അതിനുശേഷം ക്രമമായി ഭൂഃ, ഭുവഃ, സുവഃ എന്നീ വ്യാഹൃതികളിൽ മന്ത്രം വീണ്ടും ന്യസിക്കണം. ഓരോന്നും “സംന്യസ്തം” എന്നു ഉച്ചരിച്ച്, ന്യസിച്ച പദം പടിപടിയായി ജപിക്കണം.
Verse 69
सर्वमंत्राद्यः प्रदेशे मयेति च पदं वदेत् । प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य समष्टिं व्याहृतीर्वदेत्
സർവമന്ത്രത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ യോജ്യസ്ഥാനത്ത് “മയാ” എന്ന പദം ഉച്ചരിക്കണം. ആദ്യം പ്രണവം “ഓം” ചൊല്ലി, തുടർന്ന് വ്യാഹൃതികളെ സമഷ്ടിരൂപത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ജപിക്കണം.
Verse 70
समस्तमित्यतो ब्रूयान्मयेति च समब्रवीत् । सदाशिवं हृदि ध्यात्वा मंदादीति ततो मुने
അതിനുശേഷം “സമസ്തം” എന്നു പറഞ്ഞ് “മയി” എന്നും ഉച്ചരിക്കണം. പിന്നെ, മുനേ, ഹൃദയത്തിൽ സദാശിവനെ ധ്യാനിച്ച് “മന്ദാ…” എന്നാരംഭമുള്ള മന്ത്രം ജപിക്കണം.
Verse 71
प्रैषमंत्रांस्तु जप्त्वैवं सावधानेन चेतसा । अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः स्वाहेति संजपन्
ഇങ്ങനെ നിർദ്ദേശിച്ച മന്ത്രങ്ങൾ ജാഗ്രതയുള്ള മനസ്സോടെ ജപിച്ച ശേഷം, “മത്തഃ സർവഭൂതേഭ്യോ അഭയം—സ്വാഹാ” എന്നു ജപിച്ചു തുടരുക.
Verse 72
प्राच्यां दिश्यप उद्धृत्य प्रक्षिपेदजलिं ततः । शिखां यज्ञोपवीतं च यत्रोत्पाट्य च पाणिना
കിഴക്കോട്ട് മുഖം തിരിച്ച് എഴുന്നേറ്റ്, ഭക്തിയോടെ അഞ്ജലിഭര ജലം അർപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് എവിടെയായാലും, സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് ശിഖയും യജ്ഞോപവീതവും നീക്കി ത്യജിക്കണം—ശിവാഭിമുഖമായ അന്തർവൈരാഗ്യത്തിന്റെ ചിഹ്നമായി.
Verse 73
गृहीत्वा प्रणवं भूश्च समुद्रं गच्छ सम्वदेत् । वह्निजायां समुच्चार्य्य सोदकाञ्जलिना ततः
പ്രണവം ‘ഓം’ ‘ഭൂഃ’ സഹിതം ഗ്രഹിച്ച് സമുദ്രത്തിങ്കൽ ചെന്നു ജപിക്കണം. പിന്നെ അഗ്നിയിൽ ഉച്ചരിച്ചു, തുടർന്ന് ജലാഞ്ജലിയാൽ ആഹുതി അർപ്പിക്കണം.
Verse 74
अप्सु हूयादथ प्रेषैरभिमंत्र्य त्रिधा त्वपः । प्राश्य तीरे समागत्य भूमौ वस्त्रादिकं त्यजेत्
അതിനുശേഷം ജലത്തിൽ ഹോമം ചെയ്യണം; നിശ്ചിത മന്ത്രങ്ങളാൽ ആ ജലം മൂന്നു പ്രാവശ്യം അഭിമന്ത്രിച്ച് ആചമനം ചെയ്യണം. പിന്നെ തീരത്ത് എത്തി ഭൂമിയിൽ വസ്ത്രാദികൾ വെക്കണം.
Verse 75
उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा गच्छेस्सप्तपदाधिकम् । किञ्चिद्दूरमथाचार्यस्तिष्ठ तिष्ठेति संवदेत्
ഉത്തരമുഖമായോ കിഴക്കുമുഖമായോ ഏഴ് പടിയിലധികം അല്പം കൂടി നടക്കണം. പിന്നെ കുറച്ച് ദൂരം ചെന്ന ശേഷം ആചാര്യൻ “നിർത്തു, നിർത്തു” എന്നു പറയണം.
Verse 76
लोकस्य व्यवहारार्थं कौपीनं दण्डमेव च । भगवन्स्वीकुरुष्वेति दद्यात्स्वेनैव पाणिना
ലോകാചാരത്തിനായി കൗപീനംയും ദണ്ഡവും സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് നൽകി—“ഭഗവൻ, സ്വീകരിക്കണമേ” എന്നു പറയണം.
Verse 77
दत्त्वा सुदोरं कौपीनं काषायवसनं ततः । आच्छाद्याचम्य च द्वेधा त शिष्यमिति संवदेत्
അതിനുശേഷം ഗുരു അവനു ദൃഢമായ യജ്ഞോപവീതം, കൗപീനം, കാഷായവസ്ത്രം എന്നിവ നൽകി, വിധിപൂർവ്വം ധരിപ്പിച്ച് ആചമനത്തിലൂടെ ശുദ്ധീകരിപ്പിച്ച്; പിന്നെ ക്രമാനുസാരം—“ഇവൻ (ഇപ്പോൾ) എന്റെ ശിഷ്യൻ” എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കണം।
Verse 78
इन्द्रस्य वज्रोऽसि तत इति मन्त्रमुदाहरेत् । सम्प्रार्थ्य दण्डं गृह्णीयात्सखाय इति संजपन्
അവൻ മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം—“നീ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രമാണ്; അതുകൊണ്ട്…”। തുടർന്ന് ഭക്തിപൂർവ്വം പ്രാർത്ഥിച്ച് “സഖായ” എന്ന് മന്ദമായി ജപിച്ചുകൊണ്ട് ദണ്ഡം സ്വീകരിക്കണം।
Verse 79
अथ गत्वा गुरोः पार्श्वं शिवपादांबुजं स्मरन् । प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ त्रिवारं संयतात्मवान्
പിന്നീട് ഗുരുവിന്റെ സമീപത്തേക്ക് ചെന്നു, ശിവന്റെ പാദപദ്മങ്ങൾ സ്മരിച്ചുകൊണ്ട്, സംയതചിത്തനായ ശിഷ്യൻ ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് ആയി മൂന്നു പ്രാവശ്യം പ്രണാമം ചെയ്യണം।
Verse 80
पुनरुत्थाय च शनैः प्रेम्णा पश्यन्गुरुं निजम् । कृताञ्जलिपुटस्तिष्ठेद्गुरुपाद समीपतः
പിന്നീട് വീണ്ടും പതുക്കെ എഴുന്നേറ്റ്, സ്നേഹത്തോടെ സ്വന്തം ഗുരുവിനെ നോക്കി, കൃതാഞ്ജലിയായി ഗുരുപാദങ്ങളുടെ സമീപത്ത് നിൽക്കണം।
Verse 81
कर्म्मारम्भात्पूर्वमेव गृहीत्वा गोमयं शुभम् । स्थूलामलकमात्रेण कृत्वा पिण्डान्विशोषयेत
കർമ്മാരംഭത്തിന് മുമ്പേ ശുഭമായ ഗോമയം എടുത്ത്, വലിയ ആമലകഫലത്തിന്റെ വലിപ്പത്തിൽ പിണ്ഡങ്ങളാക്കി, അവ നന്നായി ഉണക്കണം।
Verse 82
सौरैस्तु किरणैरेव होमारम्भाग्निमध्यगान् । निक्षिप्य होमसम्पूर्त्तौ भस्म संगृह्य गोपयेत्
സൂര്യകിരണങ്ങളാൽ മാത്രം ഹോമാരംഭാഗ്നിയിൽ ആഹുതിദ്രവ്യങ്ങൾ അർപ്പിക്കണം. ഹോമം പൂർത്തിയായാൽ പവിത്ര ഭസ്മം ശേഖരിച്ച് സൂക്ഷ്മമായി സംരക്ഷിക്കണം.
Verse 83
ततो गुरुस्समादाय विरजानलजं सितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यमग्निरित्यादिभिः क्रमात्
അതിനുശേഷം ഗുരു വിരജാ-അഗ്നിയിൽ നിന്നു ജനിച്ച ശുദ്ധമായ വെളുത്ത ഭസ്മം എടുത്തു; അതേ ഭസ്മം കൊണ്ടു ‘അഗ്നി…’ മുതലായ നിശ്ചിത മന്ത്രങ്ങൾ ക്രമമായി ജപിച്ച് ശിഷ്യനെ വിധിപൂർവ്വം സംസ്കരിച്ചു.
Verse 84
मंत्रैरंगानि संस्पृश्य मूर्द्धादिचरणान्ततः । ईशानाद्यैः पञ्चमंत्रै शिर आरभ्य सर्वतः
മന്ത്രങ്ങളാൽ ശിരസ്സിൽ നിന്ന് പാദാന്തം വരെ അവയവങ്ങളെ സ്പർശിച്ച്, ഈശാനാദി പഞ്ചമന്ത്രങ്ങളാൽ ശിരസ്സിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് എല്ലായിടത്തും അങ്ഗന്യാസം ചെയ്യണം; അങ്ങനെ ശിവപൂജയ്ക്കായി ദേഹം പവിത്രമാകും।
Verse 85
समुद्धृत्य विधानेन त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । त्रियायुषैस्त्र्यम्बकैश्च मूर्ध्न आरभ्य च क्रमात्
വിധിപ്രകാരം ഭസ്മം എടുത്തുയർത്തി, തുടർന്ന് ത്രിപുണ്ഡ്രം ധരിക്കണം। ശിരസ്സിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ക്രമമായി ത്ര്യായുഷ മന്ത്രങ്ങളും ത്ര്യമ്പക ജപവും ചേർത്ത് അത് പ്രയോഗിക്കണം।
Verse 86
ततस्सद्भक्तियुक्तेन चेतसा शिष्यसत्तमः । हृत्पंकजे समासीनं ध्यायेच्छिवमुमासखम्
അതിനുശേഷം സദ്ഭക്തിയാൽ യുക്തമായ ചിത്തത്തോടെ ശിഷ്യശ്രേഷ്ഠൻ, ഹൃദയപങ്കജത്തിൽ ആസീനനായ ഉമാസഖനായ ശിവനെ ധ്യാനിക്കണം।
Verse 87
हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य स गुरुर्वदेत् । त्रिवारं प्रणवं दक्षकर्णे ऋष्यादिसंयुतम्
ഗുരു ശിഷ്യന്റെ തലയിൽ കൈ വെച്ച് ഉപദേശം നൽകണം. തുടർന്ന് ശിഷ്യന്റെ വലതുകാതിൽ ഋഷി മുതലായ വിനിയോഗങ്ങളോടുകൂടി പ്രണവം ‘ഓം’ മൂന്നു പ്രാവശ്യം ഉച്ചരിക്കണം.
Verse 88
ततः कृत्वा च करुणां प्रणवस्यार्थ मादिशेत् । षड्विधार्त्थपरि ज्ञानसहितं गुरुसत्तमः
അതിനുശേഷം കരുണയോടെ പ്രേരിതനായ ഗുരുശ്രേഷ്ഠൻ ശിഷ്യനോട് പ്രണവം ‘ഓം’ എന്നതിന്റെ അർത്ഥം ഉപദേശിക്കണം; കൂടാതെ ഷഡ്വിധ അർത്ഥ-തത്ത്വങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണ ജ്ഞാനത്തോടുകൂടി—ശൈവമാർഗത്തിൽ അത് മോക്ഷസാധനമാകുവാൻ.
Verse 89
द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणमेद्भुवि दण्डवत् । तदधीनो भवेन्नित्यं नान्यत्कर्म्म समाचरेत्
വിധിപ്രകാരം ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് ആയി ഗുരുവിനെ പ്രണാമം ചെയ്യണം. നിത്യവും ഗുരുവിന്റെ അധീനനായി നിന്ന്, സ്വൈച്ഛികമായി മറ്റുകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യരുത്.
Verse 90
तदाज्ञया ततः शिष्यो वेदान्तार्थानुसारतः । शिवज्ञानपरो भूयात्सगुणागुणभेदतः
പിന്നീട് ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ശിഷ്യൻ വേദാന്താർത്ഥാനുസരിച്ച്, സഗുണ-നിർഗുണ ഭേദം തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, ശിവജ്ഞാനത്തിൽ പൂർണ്ണമായി പരായണനാകണം.
Verse 91
ततस्तेनैव शिष्येण श्रवणाद्यंगपूर्व्वकम् । प्रभातिकाद्यनुष्ठानं जपान्ते कारयेद्गुरुः
പിന്നീട് അതേ ശിഷ്യൻ ശ്രവണാദി അങ്കങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി പാലിച്ച് പ്രഭാതാദി അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ നടത്തണം; അവസാനം ഗുരു മന്ത്രജപത്തോടെ അവ പൂർത്തിയാക്കിക്കൊടുക്കണം.
Verse 92
पूजां च मण्डले तस्मिन्कैलासप्रस्तराह्वये । शिवोदितेन मार्गेण शिष्यस्तत्रैव पूजयेत्
‘കൈലാസ-പ്രസ്തര’ എന്നു വിളിക്കുന്ന ആ മണ്ഡലത്തിൽ ശിഷ്യൻ ശിവൻ പ്രസ്താവിച്ച വിധി-മാർഗ്ഗപ്രകാരം അവിടെയേ പൂജ ചെയ്യണം।
Verse 93
देवन्नित्यमशक्तश्चेत्पूजितुं गुरुणा शुभम् । स्फाटिकं पीठिकोपेतं गृह्णीयाल्लिंगमैश्वरम्
ഗുരു നിർദേശിച്ച ശുഭപൂജ നിത്യമായി ചെയ്യാൻ എപ്പോഴും അശക്തനായ ഭക്തൻ ഉണ്ടെങ്കിൽ, പീഠികയോടുകൂടിയ സ്ഫടികനിർമ്മിത ഈശ്വരലിംഗം സ്വീകരിച്ച് സൂക്ഷിക്കണം।
Verse 94
वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसोऽपि मे । न त्वनभ्यर्च्य भुञ्जीयां भगवन्तं त्रिलोचनम्
എനിക്ക് പ്രാണത്യാഗം—തലച്ഛേദം പോലും—ശ്രേയസ്കരം; എന്നാൽ ഭഗവാൻ ത്രിലോചനനായ ശിവനെ അർച്ചിക്കാതെ ഞാൻ ഭക്ഷിക്കുകയില്ല।
Verse 95
एवन्त्रिवारमुच्चार्य्य शपथं गुरुसन्निधौ । कुर्य्याद्दृढमनाश्शिष्यः शिवभक्तिसमुद्वहन्
ഇങ്ങനെ ഗുരുവിന്റെ സന്നിധിയിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം ശപഥം ഉച്ചരിച്ച്, ശിവഭക്തി ഹൃദയത്തിൽ വഹിക്കുന്ന ശിഷ്യൻ മനസ്സിനെ ദൃഢമാക്കി അതിനെ അചലമായി ഉറപ്പിക്കണം।
Verse 96
तत एव महादेवं नित्यमुद्युक्तमानसः । पूजयेत्परया भक्त्या पञ्चावरणमार्गतः
അതുകൊണ്ട് മനസ്സിനെ നിത്യം ജാഗ്രതയോടെയും ഏകാഗ്രതയോടെയും നിർത്തി, പഞ്ചാവരണം മാർഗ്ഗപ്രകാരം പരമഭക്തിയോടെ മഹാദേവനെ പൂജിക്കണം।
Frequently Asked Questions
It teaches a two-part sequence: (1) midday Gaṇeśa/Vighneśa āvāhana and pūjā with specified offerings culminating in a nirvighna-prayer; (2) a transition into aupāsana fire-rites and evening sandhyā, including pūrṇāhuti, extended gāyatrī-japa, caru preparation, Rudra/pañcabrahma-style oblations, and sviṣṭakṛt closure.
Rahasya-wise, Vighneśa functions as the ritual ‘gatekeeper’ of successful karma: invoking him ritually encodes the principle that intention (saṅkalpa), right order (krama), and removal of impediments (vighna-śānti) are prerequisites for mantra efficacy and for the safe, complete ‘closure’ of sacrificial action.
Gaṇeśa is foregrounded as Vighneśa/Gajānana—red-hued, large-bodied, ornamented, bearing pāśa and aṅkuśa—worshiped as Śaṃbhu’s son and as the deity honored even by other gods. Śiva is invoked indirectly through Shaiva-leaning mantra frameworks (Rudra/pañcabrahma patterns), and Gaurī appears as a remembered/recited presence within the homa-mantra flow.