Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः

Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing

शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।6.92.11।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।6.92.12।।

kṛtaṃ paramakalyāṇaṃ karma duṣkarakarmaṇā |

adya manye hate putre rāvaṇaṃ nihataṃ yudhi ||

‘ദുഷ്കരകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനേ! നീ പരമമംഗളകരമായ കൃത്യം നിർവഹിച്ചു. ഇന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു—അവന്റെ പുത്രൻ വധിക്കപ്പെട്ടതോടെ രാവണനും യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ തന്നെയാണ്.’

अद्यtoday / now
अद्य:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formअव्यय, कालवाचक
अहम्I
अहम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
विजयीvictorious
विजयी:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootविजयिन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of aham)
शत्रौwhen the enemy (is)
शत्रौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootशत्रु (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (Locative), एकवचन; सति-सप्तमी-संबन्ध (with hate)
हतेslain
हते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootहन् (धातु)
Formकृदन्त, क्त-प्रत्ययान्त, पुल्लिङ्ग, सप्तमी एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute)
तस्मिन्in that (one)
तस्मिन्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; शत्रौ इत्यस्य विशेषणम्
दुरात्मनिin the evil-minded one
दुरात्मनि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदुरात्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि (whose self is evil)
रावणस्यof Ravana
रावणस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootरावण (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन
नृशंसस्यcruel
नृशंसस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootनृशंस (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of Ravana)
दिष्ट्याby good fortune
दिष्ट्या:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootदिष्टि (प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् प्रयोगः (interjection), हर्ष/मङ्गलार्थक (fortunately!)
वीरत्वयाby your heroism
वीरत्वया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootवीरत्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (Instrumental), एकवचन
रणेin battle
रणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरण (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (Locative), एकवचन
छिन्नःis cut off
छिन्नः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootछिद् (धातु)
Formकृदन्त, क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुल्लिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; बाहुः इत्यस्य विशेषणम्
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formअव्यय, निश्चयार्थ/हेतौ निपात
दक्षिणःright
दक्षिणः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of bāhuḥ)
बाहुःarm
बाहुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
सःthat (arm)
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; बाहुः इत्यस्य पुनरुक्ति-सर्वनाम
हितस्यof welfare / benefit
हितस्य:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootहित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन; अर्थः: हितम् (welfare/benefit)
व्यपाश्रयःsupport / refuge
व्यपाश्रयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootवि-अप-आ-श्रि (धातु) + अय (प्रत्यय) / आश्रय (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; अर्थः: आश्रयः (support/refuge)
विभीषण-हनूमद्भ्याम्by Vibhishana and Hanuman
विभीषण-हनूमद्भ्याम्:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootविभीषण (प्रातिपदिक) + हनूमत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया विभक्ति (Instrumental), द्विवचन; द्वन्द्व (Vibhishana and Hanuman)
कृतम्was done
कृतम्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formकृदन्त, क्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि (was done)
कर्मdeed
कर्म:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
महत्great
महत्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (of karma)
रणेin battle
रणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरण (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन

Lakshmana, a bull among men, body tormented by arrows, immersed in pain, breathing heavily. Rama stroking him, restoring his confidence, quickly spoke as follows.

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa
R
Rāvaṇa
I
Indrajit (as 'son', implied)

FAQs

Dharma includes truthful recognition of righteous effort: Rāma openly credits Lakṣmaṇa’s difficult, beneficial action and frames it as decisive against adharma.

Rāma speaks to the wounded Lakṣmaṇa after Indrajit’s death, praising him and asserting that Rāvaṇa’s downfall is now inevitable.

Lakṣmaṇa’s extraordinary capability in duty (duṣkara-karma), and Rāma’s fairness and gratitude in acknowledging it.