Previous Verse
Next Verse

Shloka 62

त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त

महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva

स मूर्भितोभूमितलेपपातमुहूर्तमुत्पत्यपुनस्ससंज्ञः ।तामेवतस्याद्रिवराद्रिकल्पांगदांसमाविध्यजघानसङ्ख्ये ।।।।

sa mūrbhito bhūmitalе papāta muhūrtam utpatya punas sasaṃjñaḥ |

tām eva tasyādrivarādrikalpāṃ gadāṃ samāvidhya jaghāna saṅkhye ||

ഋഷഭൻ മൂർഛിച്ച് നിലത്ത് വീണു; കുറച്ചുനേരം കഴിഞ്ഞ് എഴുന്നേറ്റ് വീണ്ടും ബോധം നേടി. ഉടൻ മഹാപർവ്വതശിലപോലെ ആ ഗദ ചുഴറ്റി യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവിനെ പ്രഹരിച്ചു।

सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन
मूर्छितःunconscious
मूर्छितः:
Karta (कर्ता/subject complement)
TypeAdjective
Rootमूर्छ् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (क्त); पुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन
भूमितलेon the ground-surface
भूमितले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभूमि + तल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन; समास: भूमेः तलम् (षष्ठी-तत्पुरुष)
पपातfell
पपात:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootपत् (धातु)
Formलिट्-लकार; परस्मैपद; प्रथमपुरुष; एकवचन
मुहूर्तम्for a moment
मुहूर्तम्:
Kala-adhikarana (कालाधिकरण/time-span)
TypeNoun
Rootमुहूर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; कालाधिकरणे द्वितीया (accusative of duration)
उत्पत्यhaving risen up
उत्पत्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeIndeclinable
Rootउद् + पत् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund); ‘having sprung up’
पुनःagain
पुनः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरावृत्ति-बोधक (adverb: again)
ससंज्ञःregaining consciousness
ससंज्ञः:
Karta (कर्ता/subject complement)
TypeAdjective
Rootस + संज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; ‘स-’ उपसर्गार्थ: सहित (possessed of consciousness)
ताम्that
ताम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन
एवindeed/just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण-निपात (emphatic particle)
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/possessor)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी; एकवचन
अद्रिवराद्रिकल्पाम्like a foremost mountain
अद्रिवराद्रिकल्पाम्:
Visheshana (विशेषण of गदाम्)
TypeAdjective
Rootअद्रि-वर-अद्रि + कल्प (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; समास: अद्रिवरः (श्रेष्ठः पर्वतः) + अद्रि-कल्पा (पर्वत-सदृशी) (उपमान-तत्पुरुष/बहु-समास)
गदाम्mace
गदाम्:
Karma (कर्म/object of समाविध्य)
TypeNoun
Rootगदा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन
समाविध्यhaving brandished
समाविध्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeIndeclinable
Rootसम् + आ + विध्/व्यध् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund); ‘having swung/whirled/brandished’
जघानstruck
जघान:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootहन् (धातु)
Formलिट्-लकार; परस्मैपद; प्रथमपुरुष; एकवचन
सङ्ख्येin battle
सङ्ख्ये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसङ्ख्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन

The monkey was unconscious for a while having fallen on the ground. Regaining senses, overcoming, took up the mace which looked like the rock of a foremost mountain and struck him (Mahaparsva) on the battlefield.

Ṛṣabha
M
Mahāpārśva (implied opponent)
G
gadā (mace)

FAQs

Courage aligned with duty: despite defeat and disorientation, one returns to rightful effort—an image of dharma as sustained commitment rather than momentary success.

Ṛṣabha is knocked unconscious, collapses, then rises, takes up a massive mace, and counters his attacker on the battlefield.

Fortitude (dhairya) and determination (utsāha) in adversity.