Shloka 28
अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः
Hanuman Sent Ahead to Ayodhya
Devanagari script
सःगत्वादूरमध्वानंत्वरितःकपिकुञ्जरः ।।6.128.27।।आससादद्रुमान् फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान् ।स्त्रीभिस्सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैःस्वलङ्कृतैः ।सुराधिपस्योपवनेयथाचैत्ररथेद्रुमान् ।।6.128.28।।
Transliteration
āsasāda drumān phullān nandigrāma-samīpagān |
strībhiḥ sa-putraiḥ vṛddhaiś ca ramamāṇaiḥ su-alaṅkṛtaiḥ |
surādhipasyopavane yathā caitrarathe drumān ||6.128.28||
Translation
ഹനുമാൻ നന്ദിഗ്രാമസമീപത്തെ പുഷ്പിച്ച വൃക്ഷങ്ങളിലെത്തി. അവിടെ സ്ത്രീകൾ കുട്ടികളോടും വൃദ്ധരോടും കൂടി, അലങ്കൃതരായി നിർഭയമായി, ഉപവനങ്ങളിൽ വിഹരിച്ചും കളിച്ചും ഇരുന്നു—ഇന്ദ്രന്റെ ആനന്ദോപവനത്തിലെന്നപോലെ, കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥത്തിലെ പ്രസിദ്ധ വൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ.
Word by Word
क्रोशमात्रेat a krosha-distance
क्रोशमात्रे:
अधिकरण (अधिकरण)
TypeNoun
Rootक्रोश + मात्र (प्रातिपदिकौ)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः (क्रोशस्य मात्रम् = a krosha-measure) अधिकरणम् (at a distance of one krosha)
तुindeed
तु:
सम्बन्ध (particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle)
अयोध्यायाःof/from Ayodhya
अयोध्यायाः:
षष्ठी-सम्बन्ध
TypeNoun
Rootअयोध्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘क्रोशमात्रे’ इत्यस्य सम्बन्धः (from/of Ayodhya)
चीरकृष्णाजिनाम्बरम्wearing bark-cloth and black antelope-skin garment
चीरकृष्णाजिनाम्बरम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootचीर + कृष्णाजिन + अम्बर (प्रातिपदिकानि)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; द्वन्द्वः (चीरं च कृष्णाजिनं च अम्बरं च) — ‘wearing bark-cloth and black antelope-skin as garment’ (qualifies भरतम्)
ददर्शsaw
ददर्श:
क्रिया
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्
भरतम्Bharata
भरतम्:
कर्म
TypeNoun
Rootभरत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘ददर्श’ इत्यस्य कर्म
दीनम्wretched
दीनम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootदीन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘भरतम्’ इति विशेषणम्
कृशम्emaciated
कृशम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootकृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘भरतम्’ इति विशेषणम्
आश्रमवासिनम्dwelling in the hermitage
आश्रमवासिनम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootआश्रम + वासिन् (प्रातिपदिकौ)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (आश्रमं वसति) — ‘dwelling in a hermitage’
जटिलम्with matted hair
जटिलम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootजटिल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘भरतम्’ इति विशेषणम्
मलदिग्धाङ्गम्with limbs smeared with dirt
मलदिग्धाङ्गम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootमल + दिग्ध + अङ्ग (प्रातिपदिकानि)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (मलेन दिग्धानि अङ्गानि यस्य) — ‘limbs smeared with dirt’
भ्रातृव्यसनकर्शितम्worn down by his brother's misfortune/separation
भ्रातृव्यसनकर्शितम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootभ्रातृ + व्यसन + कर्शित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (भ्रातुः व्यसनेन कर्शितः = emaciated by brother's calamity/separation)
फलमूलाशिनम्eating fruits and roots
फलमूलाशिनम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootफल + मूल + आशिन् (प्रातिपदिकानि)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; द्वन्द्वपूर्वक-तत्पुरुषभावः (फलानि च मूलानि च अश्नाति) — ‘eating fruits and roots’
दान्तम्self-controlled
दान्तम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootदान्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘भरतम्’ इति विशेषणम्
तापसम्ascetic
तापसम्:
कर्म-विशेषण
TypeNoun
Rootतापस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘भरतम्’ इति विशेषणवत् (as an ascetic)
धर्मचारिणम्practising dharma
धर्मचारिणम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootधर्म + चारिन् (प्रातिपदिकौ)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (धर्मं चरति) — ‘practising righteousness’
समुन्नतजटाभारम्with a lofty mass of matted hair
समुन्नतजटाभारम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootसमुन्नत + जटा + भार (प्रातिपदिकानि)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (समुन्नतः जटाभारः यस्य) — ‘with a high mass of matted locks’
वल्कलाजिनवाससम्wearing bark and skin garments
वल्कलाजिनवाससम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootवल्कल + अजिन + वासस् (प्रातिपदिकानि)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; द्वन्द्वः (वल्कलं च अजिनं च वासः) — ‘wearing bark and skin as clothing’
नियतम्disciplined
नियतम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootनियत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘भरतम्’ इति विशेषणम् (disciplined)
भावितात्मानम्of cultivated/purified self
भावितात्मानम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootभावित + आत्मन् (कृदन्त-प्रातिपदिक + प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (भावितः आत्मा यस्य = whose self is cultivated/purified)
ब्रह्मर्षिसमतेजसम्with brilliance like a brahmarshi
ब्रह्मर्षिसमतेजसम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootब्रह्मर्षि + सम + तेजस् (प्रातिपदिकानि)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (ब्रह्मर्षिणा समं तेजः यस्य) — ‘having brilliance equal to a brahmarshi’
पादुकेthe two sandals
पादुके:
कर्म
TypeNoun
Rootपादुका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन; ‘पुरस्कृत्य’ इत्यस्य कर्म
तेyour
ते:
षष्ठी-सम्बन्ध
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी, एकवचन; सर्वनाम (your)
पुरस्कृत्यhaving placed in front
पुरस्कृत्य:
पूर्वक्रिया
TypeVerb
Rootपुरस् + कृ (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (gerund) ‘पुरस्-कृ’ (to place in front); पूर्वक्रिया
प्रशासन्तम्ruling/governing
प्रशासन्तम्:
कर्म-विशेषण
TypeVerb
Rootप्र + शास् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present participle active), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘भरतम्’ इति विशेषणम्
वसुन्धराम्the earth
वसुन्धराम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवसुन्धरा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘प्रशासन्तम्’ इत्यस्य कर्म
चातुर्वर्णस्यof the four varnas
चातुर्वर्णस्य:
षष्ठी-सम्बन्ध
TypeNoun
Rootचातुर्वर्ण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; तत्पुरुषः (चत्वारः वर्णाः यस्य) — ‘of the fourfold social order’
लोकस्यof the world/people
लोकस्य:
षष्ठी-सम्बन्ध
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘त्रातारम्’ इत्यस्य सम्बन्धः
त्रातारम्protector
त्रातारम्:
कर्म-विशेषण
TypeNoun
Rootत्रातृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘भरतम्’ इति विशेषणम् (protector)
महतःgreat
महतः:
अपादान-विशेषण
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; ‘भयात्’ इत्यस्य विशेषणम्
भयात्from fear
भयात्:
अपादान (अपादान)
TypeNoun
Rootभय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; अपादानम् (from fear)
उपस्थितम्attended by
उपस्थितम्:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootउप + स्था (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकाले कृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘भरतम्’ इति विशेषणम् (attended/served by)
अमात्यैःby ministers
अमात्यैः:
करण (करण)
TypeNoun
Rootअमात्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; करण/सह (by/with ministers)
चand
च:
सम्बन्ध/समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
शुचिभिःpure
शुचिभिः:
करण-विशेषण
TypeAdjective
Rootशुचि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; ‘पुरोहितैः’ इत्यादीनां विशेषणम् (pure)
चand
च:
सम्बन्ध/समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
पुरोहितैःby priests
पुरोहितैः:
करण
TypeNoun
Rootपुरोहित (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; करण/सह (by/with priests)
बलमुख्यैःby army chiefs
बलमुख्यैः:
करण
TypeNoun
Rootबल + मुख्य (प्रातिपदिकौ)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुषः (बलस्य मुख्याः = chiefs of the army)
चand
च:
सम्बन्ध/समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
युक्तैःaccompanied/associated
युक्तैः:
करण-विशेषण
TypeAdjective
Rootयुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; ‘बलमुख्यैः’ इत्यादीनां विशेषणम् (joined/associated)
चand
च:
सम्बन्ध/समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
काषायाम्बरदारिभिःby wearers of ochre robes
काषायाम्बरदारिभिः:
करण
TypeNoun
Rootकाषाय + अम्बर + धारिन् (प्रातिपदिकानि)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुषः (काषायम् अम्बरं धारयन्ति) — ‘wearers of ochre garments’
Context
Speeding on the journey for long distance Hanuman, the elephant among the monkeys saw women, their sons, grand sons and the old, well decorated, sporting in the gardens which were like the gardens of Indra and the gardens of Chaitraratha of Kubera with trees and close to Nandigrama, he saw trees full of blossoms.
Characters & Entities
H
HanumānN
NandigrāmaI
Indra (Surādhipa)C
CaitrarathaK
KuberaFAQs
The verse frames Nandigrāma as orderly and auspicious, suggesting dharmic governance and social harmony—where people can live with dignity and celebratory beauty even amid political austerity.
Hanumān, rushing toward Ayodhyā/Nandigrāma, arrives at the blossoming gardens near Nandigrāma and observes the scene before meeting Bharata.
Hanumān’s diligence and single-minded service (sevā-niṣṭhā): he moves swiftly on Rāma’s mission while carefully observing signs of the kingdom’s condition.