Previous Verse
Next Verse

Shloka 14

दधिमुख

विज्ञापनम् / Dadhimukha Reports the Madhuvana Incident

आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः।अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः।।।।विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः।

ārya lakṣmaṇa samprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ | aṅgadapramukhair vīrair bhakṣitaṃ madhu vānaraiḥ ॥5.63.14॥ vicitya dakṣiṇām āśām āgatair haripuṅgavaiḥ |

ആര്യ ലക്ഷ്മണാ, വീരനായ കപിയായ ദധിമുഖൻ അറിയിച്ചതിങ്ങനെയാണ്—അംഗദനെ മുൻപാക്കി, ദക്ഷിണദിശ അന്വേഷിച്ച് മടങ്ങിയെത്തിയ ഹരിപുങ്ഗവരായ വീരവാനരന്മാർ മധു ഭക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.

āryaO noble one
ārya:
Sambodhana (सम्बोधन/Vocative)
TypeNoun
Rootārya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, संबोधन, एकवचन
lakṣmaṇaO Lakshmana
lakṣmaṇa:
Sambodhana (सम्बोधन/Vocative)
TypeNoun
Rootlakṣmaṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, संबोधन, एकवचन
samprāhasaid, spoke
samprāha:
Kriya (क्रिया/Finite verb)
TypeVerb
Rootsam + √brū (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
vīraḥheroic
vīraḥ:
Karta (कर्ता/Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootvīra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifies dadhimukhaḥ)
dadhimukhaḥDadhimukha
dadhimukhaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootdadhimukha (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास ('दधि-इव मुखं यस्य/दधि-मुखः' as name); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
kapiḥmonkey
kapiḥ:
Karta (कर्ता/Subject apposition)
TypeNoun
Rootkapi (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अपपद-सम्बन्ध (apposition)
aṅgada-pramukhaiḥby the heroes led by Angada
aṅgada-pramukhaiḥ:
Karana (करण/Agent-instrument in passive)
TypeAdjective
Rootaṅgada (प्रातिपदिक) + pramukha (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास ('अङ्गदः प्रमुखः येषाम्'—बहुवचन-विशेषणार्थे); पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण (qualifies vīraiḥ)
vīraiḥby heroes
vīraiḥ:
Karana (करण/Agent in passive)
TypeNoun
Rootvīra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
bhakṣitameaten, consumed
bhakṣitam:
Karma (कर्म/Object predicate)
TypeAdjective
Root√bhakṣ (धातु) + ta (क्त)
Formकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि-भाव (eaten)
madhuhoney
madhu:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootmadhu (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
vānaraiḥby the vanaras
vānaraiḥ:
Karana (करण/Agent in passive)
TypeNoun
Rootvānara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
vicityahaving searched/examined
vicitya:
Sambandha (सम्बन्ध/पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootvi + √cit (धातु)
Formक्त्वा-न्त (gerund/absolutive), अव्ययभाव
dakṣiṇāmsouthern
dakṣiṇām:
Karma (कर्म/Object-qualifier)
TypeAdjective
Rootdakṣiṇa (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifies āśām)
āśāmdirection/quarter
āśām:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootāśā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
āgataiḥby those who had come/returned
āgataiḥ:
Karana (करण/Agent-instrument qualifier)
TypeAdjective
Rootā + √gam (धातु) + ta (क्त)
Formकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण (qualifies haripuṅgavaiḥ)
haripuṅgavaiḥby the foremost monkeys
haripuṅgavaiḥ:
Karana (करण/Agent in passive)
TypeNoun
Roothari (प्रातिपदिक) + puṅgava (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास ('हरीणां पुङ्गवाः'); पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

'O venerable Lakshmana! Dadhimukha as complaining that the fruits and honey have been consumed by the vanara heroes, Angada and others who have come after their search for Sita in the southern direction.

S
Sugrīva
L
Lakṣmaṇa
D
Dadhimukha
A
Aṅgada
M
Madhuvana (implied by honey-grove context)

FAQs

Truthful reporting and accountability: dharma is served when grievances are stated plainly (who did what, and why), enabling just resolution rather than rumor or anger.

Sugrīva explains to Lakṣmaṇa that Dadhimukha is reporting the Madhuvana honey being consumed by Aṅgada’s returning search party from the south.

Sugrīva’s transparency and Dadhimukha’s dutiful vigilance are emphasized—each acting according to role-based dharma.