Next Verse

Shloka 1

चन्द्रप्रकाशे लङ्कानिरीक्षणम्

Moonlit Survey of Lanka and the Unfound Sita

ततः स मध्यंगतमंशुमन्तं ज्योत्स्नावितानं महदुद्वमन्तम्।ददर्श धीमान् दिवि भानुमन्तं गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम्।।5.5.1।।

tataḥ sa madhyaṅgatam aṁśumantaṁ jyotsnāvitānaṁ mahad udvamantam |

dadarśa dhīmān divi bhānumantaṁ goṣṭhe vṛṣaṁ mattam iva bhramantam ||5.5.1||

പിന്നീട് ബുദ്ധിമാൻ ഹനുമാൻ മദ്ധ്യാകാശത്തിൽ ഉയർന്ന ചന്ദ്രനെ കണ്ടു; അവൻ മഹത്തായ ജ്യോത്സ്നയുടെ വിതാനം പകർന്നു, ദിവ്യാകാശത്തിൽ സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായി, ഗോശാലയിൽ മദോന്മത്തനായ മഹാവൃഷഭൻ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നതുപോലെ സഞ്ചരിച്ചു.

ततःthen
ततः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रम/कालवाचक
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम; प्रातिपदिक)
Formएकवचन, प्रथमा (कर्ता), पुल्लिङ्ग
मध्यं-गतम्having reached the middle (of the sky)
मध्यं-गतम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमध्य (प्रातिपदिक) + गत (कृदन्त; √गम् धातु)
Formएकवचन, द्वितीया (कर्म), पुल्लिङ्ग; क्त ‘गत’; समास: मध्यं गतः
अंशुमन्तम्the radiant one (moon)
अंशुमन्तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअंशुमत् (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, द्वितीया (कर्म), पुल्लिङ्ग
ज्योत्स्ना-वितानम्a canopy of moonlight
ज्योत्स्ना-वितानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootज्योत्स्ना (प्रातिपदिक) + वितान (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, द्वितीया (कर्म), नपुंसकलिङ्ग; समास: ज्योत्स्नायाः वितानम्
महत्great
महत्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, द्वितीया (कर्म), नपुंसकलिङ्ग; विशेषण (ज्योत्स्नावितानम्)
उद्वमन्तम्spreading forth
उद्वमन्तम्:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Root√वम् (धातु) उपसर्ग: उद्-
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), एकवचन, द्वितीया, पुल्लिङ्ग; ‘उद्वमन्’ = ‘उद्गिरन्/प्रसारयन्’
ददर्शsaw
ददर्श:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√दृश् (धातु)
Formलिट् (परिपूर्णभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद
धीमान्the intelligent one
धीमान्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootधीमत् (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, प्रथमा (कर्ता-विशेषण), पुल्लिङ्ग
दिविin the sky
दिवि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, सप्तमी (अधिकरण), स्त्रीलिङ्ग; ‘दिव्/द्यौ’
भानुमन्तम्luminous
भानुमन्तम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootभानुमत् (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, द्वितीया (कर्म), पुल्लिङ्ग; विशेषण (अंशुमन्तम्)
गोष्ठेin a cattle-pen
गोष्ठे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootगोष्ठ (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, सप्तमी (अधिकरण), पुल्लिङ्ग
वृषम्a bull
वृषम्:
Upamana (उपमान)
TypeNoun
Rootवृष (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, द्वितीया (उपमान), पुल्लिङ्ग
मत्तम्intoxicated
मत्तम्:
Upamana (उपमान)
TypeAdjective
Rootमत्त (प्रातिपदिक)
Formएकवचन, द्वितीया (उपमान-विशेषण), पुल्लिङ्ग; विशेषण (वृषम्)
इवlike
इव:
Upama-sambandha (उपमा-संबन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय; उपमावाचक
भ्रमन्तम्moving about
भ्रमन्तम्:
Karma (कर्म)
TypeVerb
Root√भ्रम् (धातु)
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ), एकवचन, द्वितीया, पुल्लिङ्ग; ‘भ्रमन्’ = ‘परिभ्रमन्/विचरन्’

Then intelligent Hanuman observed the Moon in the central part of the sky spreading a canopy of his luminescence like the Sun, and looking like an intoxicated mighty (white) bull moving in a stable.

H
Hanumān
M
Moon (Candra)

FAQs

The verse supports dharma indirectly by portraying Hanumān’s disciplined vigilance: even amid beauty and wonder, he stays focused on his righteous mission (seeking Sītā for Rāma).

At night in Laṅkā, Hanumān looks upward and notes the moon at mid-sky, whose light aids his careful reconnaissance.

Alertness and steadiness of purpose (dhīmatva): Hanumān observes keenly, using the environment to proceed effectively in service of dharma.