Shloka 4

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

ततस्तपस्सङ्ग्रहसञ्चयार्जितं प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम्।पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम्।।5.47.4।।

Transliteration

tatas tapassaṅgrahasañcayārjitaṃ prataptajāmbūnadajālaśobhitam |

patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyोजitam ||5.47.4||

Translation

തപസ്സിന്റെ സമാഹാരശക്തിയാൽ സമ്പാദിതമായ ആ രഥം അപ്പോൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—പ്രതപ്ത ജാംബൂനദ സ്വർണ്ണജാലംകൊണ്ട് ദീപ്തമായത്, പതാകകളാൽ അലങ്കൃതം, രത്നഭൂഷിതധ്വജദണ്ഡമുള്ളത്, മനസ്സിന്റെ വേഗംപോലെ പായുന്ന എട്ട് ശ്രേഷ്ഠ അശ്വങ്ങളാൽ നന്നായി യോജിപ്പിച്ചതും.

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: सम्बन्ध/कालाधिकरण-सूचक (temporal connector)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्यय-रूपम्)
• Form: अव्ययम् (सम्बन्ध/क्रमवाचक-अव्ययम्); अर्थे—अनन्तरम् (thereafter/then)

• तपः: austerity, penance
• तपः: समासपूर्वपद (qualifier within compound)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (stem-form used in compound)

• सङ्ग्रह: collection, accumulation
• सङ्ग्रह: समासपूर्वपद
• Type: Noun
• Root: सङ्ग्रह (प्रातिपदिकम्; √ग्रह् (धातु) उपसर्गेण सम्)
• Form: पुंलिङ्गम्; प्रथमा एकवचनम् (समासाङ्ग)

• सञ्चय: heap, store, accumulation
• सञ्चय: समासपूर्वपद
• Type: Noun
• Root: सञ्चय (प्रातिपदिकम्; √चि (धातु) उपसर्गेण सम्)
• Form: पुंलिङ्गम्; प्रथमा एकवचनम् (समासाङ्ग)

• अर्जितम्: acquired, obtained
• अर्जितम्: कर्मविशेषणम् (qualifier of the described object)
• Type: Adjective
• Root: √अर्ज् (धातु) + क्त (प्रत्ययः)
• Form: कृदन्तम् (क्त-प्रत्ययान्त-भूतकर्मणि/कर्मणि प्रयोगे); नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया एकवचनम्; विशेषणम्

• तपस्सङ्ग्रहसञ्चयार्जितम्: acquired by accumulated stores of austerities
• तपस्सङ्ग्रहसञ्चयार्जितम्: कर्मविशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: तपः + सङ्ग्रह + सञ्चय + अर्जितम् (√अर्ज् + क्त)
• Form: समासः—तत्पुरुषः (हेतौ/साधने सम्बन्धः: तपः-सङ्ग्रह-सञ्चयेन अर्जितम्); नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया एकवचनम्; विशेषणम्

• प्रतप्त: heated, refined (well-burnished)
• प्रतप्त: समासपूर्वपद
• Type: Adjective
• Root: √तप् (धातु) + क्त (प्रत्ययः) उपसर्गेण प्र-
• Form: कृदन्तम् (क्त); नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया एकवचनम् (समासाङ्ग)

• जाम्बूनद: Jāmbūnada gold (fine gold)
• जाम्बूनद: समासपूर्वपद
• Type: Noun
• Root: जाम्बूनद (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (समासाङ्ग)

• जाल: net, mesh (network/covering)
• जाल: समासपूर्वपद
• Type: Noun
• Root: जाल (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (समासाङ्ग)

• शोभितम्: adorned, beautified
• शोभितम्: कर्मविशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: √शुभ्/√शोभ् (धातु) + क्त (प्रत्ययः)
• Form: कृदन्तम् (क्त); नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया एकवचनम्; विशेषणम्

• प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम्: adorned with a mesh/covering of refined Jāmbūnada gold
• प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम्: कर्मविशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: प्रतप्त + जाम्बूनद + जाल + शोभितम् (√शोभ् + क्त)
• Form: समासः—तत्पुरुषः (करण/सम्बन्धः: प्रतप्त-जाम्बूनद-जालेन शोभितम्); नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया एकवचनम्; विशेषणम्

• पताकिन्: having a banner/flag
• पताकिन्: कर्मविशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: पताका (प्रातिपदिकम्) + इन् (तद्धित-प्रत्ययः)
• Form: इन्-प्रत्ययान्त-विशेषणम्; पुंलिङ्गम्; द्वितीया एकवचनम् (पताकिनम्)

• रत्न: gem, jewel
• रत्न: समासपूर्वपद
• Type: Noun
• Root: रत्न (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्; प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (समासाङ्ग)

• विभूषित: adorned, decorated
• विभूषित: समासपूर्वपद
• Type: Adjective
• Root: वि + √भूष् (धातु) + क्त (प्रत्ययः)
• Form: कृदन्तम् (क्त); पुंलिङ्गम्; द्वितीया एकवचनम् (समासाङ्ग)

• ध्वज: banner, flagstaff/standard
• ध्वज: कर्म (object described)
• Type: Noun
• Root: ध्वज (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गम्; द्वितीया एकवचनम् (समासान्तपदम)

• रत्नविभूषितध्वजम्: a standard/flagstaff adorned with gems
• रत्नविभूषितध्वजम्: कर्म (object described)
• Type: Noun
• Root: रत्न + विभूषित + ध्वज
• Form: समासः—तत्पुरुषः (करण/सम्बन्धः: रत्नैः विभूषितः ध्वजः); पुंलिङ्गम्; द्वितीया एकवचनम्

• मनोजव: swift as the mind
• मनोजव: समासपूर्वपद
• Type: Adjective
• Root: मनस् (प्रातिपदिकम्) + जव (प्रातिपदिकम्)
• Form: समासः—तत्पुरुषः/कर्मधारय-प्रायः (मनसः इव जवः यस्य/मनोजवः = mind-swift); पुंलिङ्गम्; प्रथमा बहुवचनम् (समासाङ्ग)

• अष्ट: eight
• अष्ट: समासपूर्वपद
• Type: Adjective
• Root: अष्ट (संख्याशब्दः)
• Form: संख्यावाचक-विशेषणम्; अव्ययवत्/अविकारी-प्रयोगः; (समासाङ्ग)

• अश्व: horse
• अश्व: समासपूर्वपद
• Type: Noun
• Root: अश्व (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गम्; प्रथमा बहुवचनम् (समासाङ्ग)

• वरैः: by the excellent/choice (ones)
• वरैः: करणम् (instrument/means)
• Type: Adjective
• Root: वर (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गम्; तृतीया बहुवचनम्; विशेषणम् (अश्वानां विशेषणम्)

• मनोजवाष्टाश्ववरैः: with eight excellent horses swift as the mind
• मनोजवाष्टाश्ववरैः: करणम् (instrument: with/by)
• Type: Noun
• Root: मनोजव + अष्ट + अश्व + वरैः
• Form: समासः—तत्पुरुषः (विशेषण-विशेष्यसम्बन्धः: मनोजवाः अष्ट अश्वाः, तेषां वरैः); पुंलिङ्गम्; तृतीया बहुवचनम्

• सु: well, properly
• सु: क्रियाविशेषण-भावः (prefix modifying participle)
• Type: Indeclinable
• Root: सु (उपसर्ग/अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; उपसर्गः (intensifier: well)

• योजितम्: yoked, harnessed
• योजितम्: कर्मविशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: √युज् (धातु) + क्त (प्रत्ययः)
• Form: कृदन्तम् (क्त); नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया एकवचनम्; विशेषणम्

• सुयोजितम्: well-yoked, properly harnessed
• सुयोजितम्: कर्मविशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: सु (अव्यय/उपसर्ग) + योजितम् (√युज् + क्त)
• Form: कृदन्त-विशेषणम्; नपुंसकलिङ्गम्; द्वितीया एकवचनम्; उपसर्गेण विशेषितम्

Context

The chariot was (strong as it was) gained by his austerities of high order. It was overlaid with pure gold armour, fixed with flags, and staff, studded with precious gems, yoked to the best of eight horses and endowed with the speed of mind.

Characters & Entities

• Akṣa (implied—his chariot)
• Jāmbūnada (gold)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse implies that power can be ‘earned’ through discipline (tapas), but Dharma ultimately judges how that power is used—splendor and merit do not automatically sanctify one’s cause.

What is the narrative situation?

The epic describes the extraordinary chariot associated with the coming combatant (Akṣa), setting the stage for his confrontation with Hanumān.

Which character virtue is emphasized?

Tapas as disciplined capacity—here shown as a source of formidable resources, even within the rākṣasa polity.