Shloka 11

अक्षवधः (The Slaying of Prince Aksha)

Sundarakāṇḍa Sarga 47

Devanagari script

ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम्।अवैक्षताक्षस्समुदीर्णमानसस्सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः।।5.47.11।।

Transliteration

tataḥ kapiṁ taṁ prasamīkṣya garvitaṁ jita-śramaṁ śatru-parājayorjitam |

avaikṣatākṣaḥ samudīrṇa-mānasaḥ sa-bāṇa-pāṇiḥ pragṛhīta-kārmukaḥ || 5.47.11 ||

Translation

അനന്തരം അക്ഷൻ ആ കപിയെ നിരീക്ഷിച്ചു—ഗർവിതൻ, ക്ഷീണമറിയാത്തവൻ, ശത്രുവിനെ പരാജയപ്പെടുത്തുവാൻ ദൃഢനിശ്ചയൻ. വില്ല് വലിച്ച്, അമ്പുകൾ കൈയിൽ പിടിച്ച്, ഉന്മേഷിതമായ മനസ്സോടെ അവനെ അളന്നു നോക്കി.

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: अधिकरण (कालाधिकरणम्; time circumstance)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात्; तस्मात्-अर्थे अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; काल/क्रमवाचक-अव्ययम् (temporal/sequential adverb) = "thereupon/then"

• कपिम्: the monkey (Hanuman)
• कपिम्: कर्म (object of "looked at")
• Type: Noun
• Root: कपि (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचनम् (masc. acc. sg.)

• तम्: him, that (one)
• तम्: कर्म (co-referential object: "him")
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचनम् (pronoun, masc. acc. sg.)

• प्रसमीक्ष्य: having observed, having considered
• प्रसमीक्ष्य: क्रियाविशेषण (पूर्वकालिक-क्रिया; adverbial participle)
• Type: Verb
• Root: प्र + सम् + ईक्ष् (धातुः) → प्रसमीक्ष्य (क्त्वान्त-कृदन्तम्)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्तम् अव्ययकृदन्तम् (gerund/absolutive); पूर्वक्रिया (having observed/considered)

• गर्वितम्: proud, arrogant
• गर्वितम्: कर्मणि विशेषणम् (adjectival to object)
• Type: Adjective
• Root: गर्वित (गर्व + इत; कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचनम् (masc. acc. sg.); विशेषणम् (qualifies कपीम्/तम्)

• जितश्रमम्: one who has overcome fatigue
• जितश्रमम्: कर्मणि विशेषणम् (adjectival to object)
• Type: Adjective
• Root: जित-श्रम (जि धातुः + श्रम-प्रातिपदिकम्) (कर्मधारय-भावः: "जितः श्रमः येन")
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचनम् (masc. acc. sg.); बहुव्रीहिः (one whose fatigue is conquered); विशेषणम् (qualifies कपीम्/तम्)

• शत्रुपराजयोर्जितम्: strengthened by the enemies’ defeat / made mighty through enemy-conquest
• शत्रुपराजयोर्जितम्: कर्मणि विशेषणम् (adjectival to object)
• Type: Adjective
• Root: शत्रु + पराजय + उर्जित (उर्जित-प्रातिपदिकम्; उर्ज्/वृध्-भावे) (समासः: शत्रोः पराजयः यस्य सः / शत्रुपराजयेन उर्जितः)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचनम् (masc. acc. sg.); षष्ठी-तत्पुरुषः (śatru-parājaya-); विशेषणम् (qualifies कपीम्/तम्)

• अवैक्षत्: looked at, beheld
• अवैक्षत्: क्रिया (main action)
• Type: Verb
• Root: अव + ईक्ष् (धातुः)
• Form: लङ्-लकारः (imperfect/past); प्रथम-पुरुषः; एकवचनम्; परस्मैपदम् (3rd sg. imperfect parasmaipada)

• अक्षः: Aksha (Aksha-kumara)
• अक्षः: कर्ता (subject/agent of अवैक्षत्)
• Type: Noun
• Root: अक्ष (प्रातिपदिकम्) (अक्षः = अक्षकुमारः/इन्द्रजित्सुतः)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचनम् (masc. nom. sg.)

• समुदीर्णमानसः: one whose mind was stirred/roused
• समुदीर्णमानसः: कर्तृविशेषणम् (adjectival to subject)
• Type: Adjective
• Root: सम् + उद् + ईर्ण (ईर्/ईर्ण-भावे) + मानस (प्रातिपदिकम्) (समासः: समुदीर्णं मानसं यस्य सः)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचनम् (masc. nom. sg.); बहुव्रीहिः; विशेषणम् (qualifies अक्षः)

• सबाणपाणिः: with arrows in hand
• सबाणपाणिः: कर्तृविशेषणम् (adjectival to subject)
• Type: Adjective
• Root: स + बाण + पाणि (समासः: बाणैः सह पाणिः यस्य सः / बाणः पाणौ यस्य सः)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचनम् (masc. nom. sg.); बहुव्रीहिः; विशेषणम् (qualifies अक्षः)

• प्रगृहीतकार्मुकः: holding a bow (with bow grasped)
• प्रगृहीतकार्मुकः: कर्तृविशेषणम् (adjectival to subject)
• Type: Adjective
• Root: प्र + गृहीत (ग्रह् धातुः; क्त-प्रत्यय) + कार्मुक (प्रातिपदिकम्) (समासः: प्रगृहीतं कार्मुकं येन सः)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचनम् (masc. nom. sg.); बहुव्रीहिः; विशेषणम् (qualifies अक्षः)

Context

Then Aksha contempuously looked at Hanuman who had conquered his fatigue and was determined to defeat the enemy. Holding in his hands his bow and arrows proudly, he reflected.

Characters & Entities

• Akṣa (Akṣa-kumāra)
• Hanumān

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse implicitly warns about garva (pride): confidence in battle must not slip into contempt, which clouds judgment and violates the spirit of righteous conduct.

What is the narrative situation?

Akṣa faces Hanumān, assesses him, and prepares with bow and arrows for a direct confrontation.

Which character virtue is emphasized?

Readiness and determination in combat; simultaneously, the dangerous edge of pride is highlighted.