
उद्योगप्रवर्तनम् (Mobilization and Counsel on Kingship)
किष्किन्धाकाण्ड
ഈ അഷ്ടത്രിംശ സര്ഗത്തിൽ സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാർ അർപ്പിച്ച സമ്മാനങ്ങൾ സ്വീകരിച്ച് അവരെ സന്തോഷത്തോടെ വിടയാക്കുന്നു. തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണൻ വിനയത്തോടെ—ഇപ്പോൾ കിഷ്കിന്ധ വിട്ട് ശ്രീരാമനെ കാണാൻ പുറപ്പെടണം—എന്ന് സുഗ്രീവനോട് അഭ്യർത്ഥിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ സമ്മതിച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത്, താരയെയും അന്തഃപുരസ്ത്രീകളെയും വിടയാക്കുന്നു. യോഗ്യവാനരന്മാരെ വിളിച്ചു പല്ലക്കി ഒരുക്കാൻ കല്പിച്ച്, ഛത്ര-ചാമരങ്ങൾ, ശംഖ-ഭേരി നാദങ്ങൾ, സശസ്ത്രസേനയുടെ അകമ്പടിയോടെ രാജകീയമായി യാത്ര തിരിക്കുന്നു. രാമനിവാസത്തിലെത്തിയപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ പല്ലക്കിയിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി കൃതാഞ്ജലിയായി സമീപിക്കുന്നു; ശ്രീരാമൻ സ്നേഹത്തോടെ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് ശ്രീരാമൻ സംക്ഷിപ്തമായി രാജനീതി ഉപദേശിക്കുന്നു—രാജാവ് ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നീ ത്രിവർഗങ്ങളിൽ സമയത്തെ യുക്തമായി വിഭജിക്കണം; ഭോഗത്തിൽ മാത്രം ആസക്തി വിനാശകരമാണ്; ശത്രുനിഗ്രഹം, മിത്രസംരക്ഷണം, ത്രിവർഗഫലങ്ങളുടെ ക്രമാനുഭവം എന്നിവയാണ് ധർമ്മയുക്തമായ ഭരണകൂടം. ഇപ്പോൾ ഉദ്യമകാലം വന്നുവെന്ന് പറഞ്ഞ് തന്ത്രപരമായ ആലോചനയ്ക്ക് വിളിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ കൃതജ്ഞതയോടെ—ശ്രീരാമകൃപയാൽ തന്റെ നഷ്ടമായ ഭാഗ്യം, കീർത്തി, രാജ്യം വീണ്ടും ലഭിച്ചുവെന്ന്—അറിയിക്കുന്നു. കൂടാതെ വാനരന്മാരുടെയും മിത്രബലങ്ങളുടെയും മഹാസമാഹാരം സജ്ജമാണെന്നും, അത് രാവണനെ ജയിച്ച് മൈഥിലിയെ വീണ്ടെടുക്കാൻ ശേഷിയുള്ളതാണെന്നും റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നു.
Verse 1
प्रतिगृह्य च तत्सर्वमुपायनमुपाहृतम्।वानरान्सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत्।।4.38.1।।
കൊണ്ടുവന്ന എല്ലാ ഉപഹാരങ്ങളും സ്വീകരിച്ച്, വാനരന്മാരെ ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം അവരെല്ലാവരെയും അദ്ദേഹം വിടവാങ്ങിച്ചു।
Verse 2
विसर्जयित्वा स हरीन् शूरांस्तान्कृतकर्मणः।मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम्।।4.38.2।।
നിയോഗിച്ച കര്മ്മം പൂർത്തിയാക്കിയ ആ വീരവാനരന്മാരെ വിടവാങ്ങിച്ച ശേഷം, സുഗ്രീവൻ തനെയും മഹാബലനായ രാഘവനെയും കൃതാർത്ഥരായി കരുതി.
Verse 3
स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम्।अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं सम्प्रहर्षयन्।।4.38.3।।किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते।
അപ്പോൾ ഭീമബലനായ ലക്ഷ്മണൻ, വാനരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിനയപൂർവ്വമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: “ഹേ സൗമ്യ! നിനക്കിഷ്ടമെങ്കിൽ കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് വരിക.”
Verse 4
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम्।।4.38.4।।सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह।एवं भवतु गच्छाव: स्थेयं त्वच्छासने मया।।4.38.5।।
ലക്ഷ്മണന്റെ സുന്ദരമായി പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട് സുഗ്രീവൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി പറഞ്ഞു: “അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ. വരൂ, പോകാം. ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞയിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളാം.”
Verse 5
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम्।।4.38.4।।सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह।एवं भवतु गच्छाव: स्थेयं त्वच्छासने मया।।4.38.5।।
പിന്നീട്, ശ്രേഷ്ഠനായ വാനരവീരനും ആജ്ഞാനുസാരികളായ അനുചരന്മാരും കാണിച്ച ആ ഉത്സാഹപരമായ പരിശ്രമം കണ്ടപ്പോൾ, ബുദ്ധിമാനായ ഭൂമിപതിയുടെ പുത്രനായ ശ്രീരാമൻ ആനന്ദത്തിൽ ദീപ്തനായി—പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ നീലോത്പലത്തെപ്പോലെ.
Verse 6
तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।विसर्जयामास तदा तारामन्याश्च योषितः।।4.38.6।।
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള ലക്ഷ്മണനോടു സുഗ്രീവൻ അപ്പോൾ താരയെയും മറ്റു സ്ത്രീകളെയും വിടവാങ്ങിച്ചു.
Verse 7
एतेत्युच्चैर्हरिवरान्सुग्रीवस्समुदाहरत्।तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरयश्शीघ्रमाययुः।।4.38.7।।बद्धाञ्जलिपुटास्सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः।
“ഇവിടെ വരുവിൻ!” എന്ന് ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ച് സുഗ്രീവൻ ശ്രേഷ്ഠ വാനരന്മാരെ ആഹ്വാനിച്ചു. അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ഉടൻ വാനരന്മാർ വേഗത്തിൽ എത്തി—എല്ലാവരും കൈകൂപ്പി—സ്ത്രീസന്നിധിയിൽ പ്രവേശിക്കുവാൻ യോഗ്യരായവർ.
Verse 8
तानुवाच ततः प्राप्तान्राजाऽर्कसदृशप्रभः।।4.38.8।।उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः।
അപ്പോൾ സൂര്യസദൃശപ്രഭയുള്ള രാജാവ് എത്തിയവരോടു പറഞ്ഞു: “വാനരന്മാരേ, വേഗത്തിൽ എന്റെ ശിബിക ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്ന് ഉപസ്ഥാപിക്കുവിൻ.”
Verse 9
श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयश्शीघ्रविक्रमाः।।4.38.9।।समुपस्थापयामासुश्शिबिकां प्रियदर्शनाम्।
അവന്റെ വചനം കേട്ട ഉടനെ, വേഗപരാക്രമികളായ ഹരികൾ ദർശനസുഖകരമായ ശിബികയെ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ മുന്നിൽ കൊണ്ടുവന്ന് ഉപസ്ഥാപിച്ചു.
Verse 10
तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः।।4.38.10।।लक्ष्मणाऽरुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत्।
മുന്നിൽ ഒരുക്കിയ ശിബികയെ കണ്ട വാനരാധിപൻ സൗമിത്രിയോട് പറഞ്ഞു: “ലക്ഷ്മണാ, വേഗം കയറുക।”
Verse 11
इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवस्सूर्यसन्निभम्।।4.38.11।।बृहद्भिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः।
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായ സുഗ്രീവൻ, ബലവാന്മാരായ ഹരികൾ ചുമന്നുകൊണ്ടിരുന്ന സ്വർണ്ണമയ വാഹനത്തിൽ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ കയറി।
Verse 12
पाण्डुरेणातपत्रेण म्रियमाणेन मूर्धनि।।4.38.12।।शुक्लैश्च वालव्यजनैर्धूयमानैस्समन्ततः।शङ्खभेरीनिनादैश्च हरिभिश्चाभिवन्दितः।।4.38.13।।निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम्।
തലക്കു മുകളിൽ മങ്ങിയ വെളുത്ത രാജച്ഛത്രം ധരിക്കപ്പെട്ടും, ചുറ്റുമെങ്ങും വെളുത്ത ചാമരങ്ങൾ വീശിക്കൊണ്ടുമ്, ശംഖഭേരിനാദങ്ങൾ മുഴങ്ങുമ്പോൾ വാനരന്മാർ അഭിവന്ദിച്ചും—അനുത്തമമായ രാജശ്രീ പ്രാപിച്ച സുഗ്രീവൻ ആനന്ദത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 13
पाण्डुरेणातपत्रेण म्रियमाणेन मूर्धनि।।4.38.12।।शुक्लैश्च वालव्यजनैर्धूयमानैस्समन्ततः।शङ्खभेरीनिनादैश्च हरिभिश्चाभिवन्दितः।।4.38.13।।निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम्।
ചുറ്റുമെങ്ങും വെളുത്ത ചാമരങ്ങൾ വീശിക്കൊണ്ടു, ശംഖഭേരികളുടെ ഉച്ചനാദത്തിനിടയിൽ വാനരന്മാർ അഭിവന്ദിച്ചപ്പോൾ—അനുത്തമ രാജശ്രീ പ്രാപിച്ച സുഗ്രീവൻ പ്രസ്ഥാനം ചെയ്തു.
Verse 14
स वानरशतैस्तीक्ष्णैर्बहुभि श्शस्त्रपाणिभिः।।4.38.14।।परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः।
അനവധി മൂർച്ചയുള്ള ആയുധങ്ങൾ കൈവശമുള്ള നൂറുകണക്കിന് വാനരന്മാർ ചുറ്റിനിന്നപ്പോൾ, സുഗ്രീവൻ രാമൻ പാർത്തിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്കു പോയി.
Verse 15
स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम्।।4.38.15।।अवातरन्महातेजा श्शिबिकायास्सलक्ष्मणः।
രാമൻ വസിച്ചിരുന്ന ആ ശ്രേഷ്ഠസ്ഥാനത്തെത്തിയ ശേഷം, മഹാതേജസ്സനായ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടെ ശിബികയിൽ നിന്നിറങ്ങി.
Verse 16
आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत्।।4.38.16।।कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन्वानराश्चाभवंस्तथा।
പിന്നീട് രാമനെ സമീപിച്ച് സുഗ്രീവൻ കൃതാഞ്ജലിയോടെ നിന്നു; അവൻ അങ്ങനെ നിന്നപ്പോൾ വാനരന്മാരും അതുപോലെ കൃതാഞ്ജലിയോടെ നിന്നു.
Verse 17
तटाकमिव तं दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम्।।4.38.17।।वानराणां महत्सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत्।
മുകുളങ്ങളായ താമരകളാൽ നിറഞ്ഞ കുളത്തെപ്പോലെ ആ മഹത്തായ വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ടപ്പോൾ, രാമന് സുഗ്രീവനോടു ഹർഷവും പ്രീതിയും ഉണർന്നു.
Verse 18
पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम्।।4.38.18।।प्रेम्णा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे।
വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ പാദങ്ങളിൽ തലവാഴ്ത്തി വീണപ്പോൾ, രാഘവൻ അവനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് സ്നേഹത്തോടും മഹാബഹുമാനത്തോടും കൂടി ആലിംഗനം ചെയ്തു.
Verse 19
परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत्।।4.38.19।।निषण्णं तं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीद्वचः।
ആലിംഗനം ചെയ്ത ശേഷം ധർമ്മാത്മനായ രാമൻ പിന്നെ പറഞ്ഞു: “ഇരിക്കൂ.” അവനെ ഭൂമിയിൽ ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടപ്പോൾ, രാമൻ തുടർന്ന് ഈ വചനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു.
Verse 20
धर्ममर्थं च कामं च यस्तु काले निषेवते।।4.38.20।।विभज्य सततं वीर स्स राजा हरिसत्तम।
“ഹേ ഹരിശ്രേഷ്ഠാ! കാലത്തെ വിഭജിച്ച്, യുക്തമായ സമയത്ത് ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയെ നിരന്തരം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന വീരൻ—അവനേ യഥാർത്ഥ രാജാവാകുന്നു.”
Verse 21
हित्वा धर्मं तथाऽर्थं च कामं यस्तु निषेवते।।4.38.21।।स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते।
ധർമ്മവും അർത്ഥവും ഉപേക്ഷിച്ച് കാമം മാത്രം പിന്തുടരുന്നവൻ, വൃക്ഷത്തിന്റെ മുകളിൽ ഉറങ്ങുന്ന മനുഷ്യനെപ്പോലെ—വീണശേഷം മാത്രമേ ഉണരുകയുള്ളൂ.
Verse 22
अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां सङ्ग्रहे रतः।।4.38.22।।त्रिवर्गफलभोक्ता तु राजा धर्मेण युज्यते।
ശത്രുക്കളെ ദമിപ്പാൻ യോഗ്യനും, സുഹൃത്തുക്കളെ സംരക്ഷിച്ച് കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നതിൽ രതനും ആയ രാജാവ് ത്രിവർഗ്ഗഫലം അനുഭവിക്കുന്നു; അത്തരം ഭരണാധികാരി ധർമ്മത്തോടു ചേർന്നവനാകുന്നു.
Verse 23
उद्योगसमयस्त्वेषप्राप्तश्शत्रुविनाशन।।4.38.23।।सञ्चिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिस्सह मन्त्रिभिः।
ഹേ ശത്രുനാശകാ, ഹേ പിംഗളനേത്ര വാനരാധിപാ! നിർണായക പ്രവർത്തനത്തിനുള്ള സമയം ഇപ്പോൾ എത്തിയിരിക്കുന്നു; മന്ത്രിമാരോടും ഹരികളായ വാനരന്മാരോടും കൂടി നന്നായി ആലോചിക്കൂ.
Verse 24
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत्।।4.38.24।।प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम्।त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनःप्राप्तमिदं मया।।4.38.25।।
ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ട സുഗ്രീവൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു: “എന്റെ നഷ്ടപ്പെട്ട ശ്രീയും കീർത്തിയും, വാനരരാജ്യത്തിന്റെ ഈ ശാശ്വതാധിപത്യവും—ഹേ മഹാബാഹോ—നിന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ടുമാത്രം ഞാൻ വീണ്ടും പ്രാപിച്ചു.”
Verse 25
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत्।।4.38.24।।प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम्।त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनःप्राप्तमिदं मया।।4.38.25।।
ഹേ ദേവാ, ജയശാലികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! നിന്റെ പ്രസാദത്താലും നിന്റെ സഹോദരന്റെ കൃപയാലും എന്റെ കാര്യം സിദ്ധമായി. ചെയ്ത ഉപകാരത്തിന് പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തവൻ മനുഷ്യരിൽ നിന്ദ്യനാകുന്നു.
Verse 26
तव देव प्रसादाच्च भ्रातुश्च जयतां वर।कृतं न प्रतिकुर्याद्यः पुरुषाणां स दूषकः।।4.38.26।।
ഹേ ദേവാ, ജയശാലികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! നിന്റെ പ്രസാദത്താലും നിന്റെ സഹോദരന്റെ കൃപയാലും എന്റെ കാര്യം സിദ്ധമായി. ചെയ്ത ഉപകാരത്തിന് പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാത്തവൻ മനുഷ്യരിൽ നിന്ദ്യനാകുന്നു.
Verse 27
एते वानरमूख्याश्च शतशश्शत्रुसूदन।प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान्।।4.38.27।।
ഹേ ശത്രുസൂദന! ഇവർ വാനരന്മാരിലെ മുഖ്യന്മാർ; നൂറുകണക്കിന് പേർ ആയി എത്തിയിരിക്കുന്നു. ബലവാന്മാരായ അവർ ഭൂമിയാകെ നിന്നുള്ള എല്ലാ വാനരന്മാരെയും കൂട്ടിച്ചേർത്ത് ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നു.
Verse 28
ऋक्षाश्चावहिताश्शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव।कान्तारवनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः।।4.38.28।।देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः।स्वैस्स्वै: परिवृतास्सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव।।4.38.29।।
ഹേ രാഘവ! ധീരരായ ഋക്ഷന്മാരും ഗോലാംഗൂലന്മാരും എത്തിയിരിക്കുന്നു—ഭയങ്കര ദർശനമുള്ളവർ, ഘനമായ കാന്താരവനങ്ങളും വനദുർഗങ്ങളും വഴികളും അറിയുന്നവർ. ദേവഗന്ധർവപുത്രന്മാരെന്നു പറയപ്പെടുന്ന, ഇഷ്ടാനുസരണം രൂപം ധരിക്കുന്ന വാനരന്മാരും തങ്ങളുടെ തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വഴിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു, ഹേ രാഘവ.
Verse 29
ऋक्षाश्चावहिताश्शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव।कान्तारवनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः।।4.38.28।।देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः।स्वैस्स्वै: परिवृतास्सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव।।4.38.29।।
അപ്പോൾ ഭീമബലനായ ലക്ഷ്മണൻ, വാനരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവനെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിനയപൂർവ്വമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: “ഹേ സൗമ്യ! നിനക്കിഷ്ടമെങ്കിൽ കിഷ്കിന്ധയിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് വരിക.”
Verse 30
शतैश्शतसहस्रैश्च वर्तन्ते कोटिभिश्च प्लवङ्गमाः।अयुतैश्चावृता वीराश्शङ्कुभिश्च परन्तप ।।4.38.30।।अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः।समुद्रैश्च परार्धैश्च हरयो हरियूथपाः।।4.38.31।।आगमिष्यन्ति ते राजन्महेन्द्रसमविक्रमाः।मेरुमन्दरसङ्काशा विन्ध्य मेरुकृतालयाः।।4.38.32।।
ഹേ പരന്തപ! പ്ലവംഗമാർ നൂറുകളായും ലക്ഷങ്ങളായും കോടികളായും ഒന്നിച്ചുകൂടുന്നു; അയുതങ്ങളായും അനവധി കൂട്ടങ്ങളായും വീരർ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വാനരന്മാരും ഹരിയൂഥപന്മാരും അർബുദങ്ങളും അർബുദശതങ്ങളും മറ്റും അതിമഹാസംഖ്യകളായി—സമുദ്രസമാനവും പരാർധസമാനവും ആയ അപാര എണ്ണത്തിൽ—കൂടിച്ചേരുന്നു. ഹേ രാജൻ! മഹേന്ദ്രസമവിക്രമന്മാർ, മേരു-മന്ദരസദൃശരായവർ, വിന്ധ്യയും മേരു പർവ്വതനിരകളിലും വസിക്കുന്നവർ, അവർ നിന്റെ അടുക്കൽ എത്തിച്ചേരും.
Verse 31
शतैश्शतसहस्रैश्च वर्तन्ते कोटिभिश्च प्लवङ्गमाः।अयुतैश्चावृता वीराश्शङ्कुभिश्च परन्तप ।।4.38.30।।अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः।समुद्रैश्च परार्धैश्च हरयो हरियूथपाः।।4.38.31।।आगमिष्यन्ति ते राजन्महेन्द्रसमविक्रमाः।मेरुमन्दरसङ्काशा विन्ध्य मेरुकृतालयाः।।4.38.32।।
ഹേ പരന്തപാ! പ്ലവംഗമനായ വീരവാനരർ നൂറുകളായും നൂറായിരങ്ങളായും കോടികളായും വർദ്ധിക്കുന്നു; അയുതങ്ങളാലും ശങ്കുവെന്നപോലെ അളക്കാനാകാത്ത മഹാസമൂഹങ്ങളാലും അവർ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 32
शतैश्शतसहस्रैश्च वर्तन्ते कोटिभिश्च प्लवङ्गमाः।अयुतैश्चावृता वीराश्शङ्कुभिश्च परन्तप ।।4.38.30।।अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्त्यैश्च वानराः।समुद्रैश्च परार्धैश्च हरयो हरियूथपाः।।4.38.31।।आगमिष्यन्ति ते राजन्महेन्द्रसमविक्रमाः।मेरुमन्दरसङ्काशा विन्ध्य मेरुकृतालयाः।।4.38.32।।
ഹേ പരന്തപാ! പ്ലവംഗമനായ വീരവാനരർ നൂറുകളായും നൂറായിരങ്ങളായും കോടികളായും വർദ്ധിക്കുന്നു; അയുതങ്ങളാലും ശങ്കുവെന്നപോലെ അളക്കാനാകാത്ത മഹാസമൂഹങ്ങളാലും അവർ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 33
ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं ये सबान्धवम्।निहत्य रावणं सख्ये ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम्।।4.38.33।।
യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസനായ രാവണനെ അവന്റെ ബന്ധുക്കളോടുകൂടെ വധിച്ച്, സഖ്യതയ്ക്കായി മൈഥിലിയെ തിരികെ കൊണ്ടുവരുന്ന ആ വീരന്മാർ നിന്റെ അടുക്കലേക്ക് തീർച്ചയായും വരും.
Verse 34
ततस्तमुद्योगमवेक्ष्य बुद्धिमान्हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः।बभूव हर्षाद्वसुधाधिपात्मजःप्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः।।4.38.34।।
പിന്നീട്, ശ്രേഷ്ഠനായ വാനരവീരനും ആജ്ഞാനുസാരികളായ അനുചരന്മാരും കാണിച്ച ആ ഉത്സാഹപരമായ പരിശ്രമം കണ്ടപ്പോൾ, ബുദ്ധിമാനായ ഭൂമിപതിയുടെ പുത്രനായ ശ്രീരാമൻ ആനന്ദത്തിൽ ദീപ്തനായി—പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ നീലോത്പലത്തെപ്പോലെ.
The pivotal action is the shift from celebration of regained kingship to obligation-bound enterprise: Sugrīva must convert royal prosperity into timely service of the alliance, demonstrating that sovereignty is validated by responsibility, not indulgence.
Rāma’s upadeśa frames ideal kingship as disciplined governance: dividing time appropriately among dharma, artha, and kāma; avoiding pleasure as the sole aim; protecting friends, subduing enemies, and acting with righteous strategy (dharmeṇa).
Kiṣkindhā is the political center from which mobilization proceeds; the procession’s insignia (ātapatra, vālavyajana, śaṅkha-bherī) mark courtly culture; Vindhya, Meru, and Mandara appear as geographic-mythic reference points describing the scale and stature of arriving forces.