Sarga 52
वसिष्ठ-आतिथ्यं (Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu)
बालकाण्ड
ഈ 52-ാം സർഗത്തിൽ ‘ആതിഥ്യ’മെന്ന ശിഷ്ടാചാരധർമ്മത്തിലൂടെ രാജശക്തിയും തപശ്ശക്തിയും തമ്മിലുള്ള ഔപചാരിക സംഗമം ദൃശ്യമായി വരുന്നു. മഹാബലനും വീരനുമായ വിശ്വാമിത്രൻ സന്തോഷത്തോടെ വസിഷ്ഠാശ്രമത്തിലെത്തി ആദരപൂർവ്വം പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു. വസിഷ്ഠൻ അദ്ദേഹത്തെ സാദരം സ്വീകരിച്ച് ആസനം നൽകി, വനഫല-മൂലാദികളാൽ പതിവുപോലെ ആശ്രമാതിഥ്യം നടത്തുന്നു. തുടർന്ന് പരസ്പരം കുശലാന്വേഷണം നടക്കുന്നു—തപസ്സ്, അഗ്നിഹോത്രം, ശിഷ്യർ, ആശ്രമവൃക്ഷങ്ങൾ വരെ; പിന്നെ വസിഷ്ഠൻ രാജധർമ്മദൃഷ്ട്യാ രാജാവിനോട് ഭരണകാര്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു—പ്രജകൾ, സേവകർ, ഖജനാവ്, സൈന്യം, മിത്രങ്ങൾ, അവകാശികൾ എന്നിവരുടെ ക്ഷേമം എങ്ങനെയെന്ന്. സൗഹൃദസംഭാഷണം നീണ്ട ശേഷം വസിഷ്ഠൻ രാജാവിനും സൈന്യത്തിനും കൂടുതൽ വിപുലമായ സത്കാരം നടത്താമെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. വിശ്വാമിത്രൻ ആദ്യം വിനയത്തോടെ—ഫലമൂലങ്ങളും ഋഷിദർശനവും മതി എന്നു പറയുന്നു; എന്നാൽ വസിഷ്ഠൻ പുനഃപുനഃ ആഗ്രഹിച്ച് സമ്മതം നേടുന്നു. സമ്മതം ലഭിച്ചപ്പോൾ വസിഷ്ഠൻ പുള്ളിപ്പശുവായ ശബല (കാമധേനു)യെ വിളിച്ച്, ഷഡ്രസസമ്പന്നമായ ധാരാളം ഭോജനപാനീയങ്ങൾ—പേയ, ഖാദ്യ, ലേഹ്യ, ചോഷ്യ—ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ആശ്രമസമൃദ്ധി, തപശ്ശക്തി, അതിഥിപൂജനത്തിന്റെ ധാർമ്മിക മഹത്വം എന്നിവ ശക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു.
Shlokas
Verse 1
स दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबलः ।प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम् ॥१॥
ജപത്തിൽ നിരതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനെ കണ്ടപ്പോൾ മഹാബലശാലിയും വീരനുമായ വിശ്വാമിത്രൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി, വിനയത്തോടെ നമസ്കരിച്ചു പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 2
स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ।आसनं चास्य भगवान् वसिष्ठो व्यादिदेश ह ॥२॥
മഹാത്മാവായ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ ‘സ്വാഗതം’ എന്നു പറഞ്ഞു അവനെ ആദരിച്ചു; അവനുവേണ്ടി ഒരു ആസനം ഒരുക്കുവാൻ നിർദേശിക്കുകയും ചെയ്തു.
Verse 3
उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते ।यथान्यायं मुनिवरः फलमूलमुपाहरत् ॥३॥
ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രൻ ഇരുന്നപ്പോൾ, മുനിവരനായ വസിഷ്ഠൻ ആചാരപ്രകാരം യഥാവിധി ഫലങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും സമർപ്പിച്ചു.
Verses 4-5
प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तमः ।तपोग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत ॥४॥विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम् ॥५॥
വസിഷ്ഠന്റെ ആ പൂജ സ്വീകരിച്ച മഹാതേജസ്സായ വിശ്വാമിത്രൻ—രാജസത്തമൻ—വസിഷ്ഠന്റെ തപസ്സ്, അഗ്നിഹോത്രം, ശിഷ്യന്മാർ എന്നിവയുടെ ക്ഷേമം അന്വേഷിച്ചു; ആശ്രമപരിസരത്തിലെ വൃക്ഷസമൂഹത്തെയും കുറിച്ച് ചോദിച്ചു. വസിഷ്ഠനും രാജസത്തമനോട് എല്ലായിടത്തും ക്ഷേമമാണെന്ന് അറിയിച്ചു.
Verse 6
सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपाः ।पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणस्सुतः ॥६॥
സുഖമായി ഇരിക്കുന്ന രാജാവ് വിശ്വാമിത്രനെ കണ്ടപ്പോൾ, മഹാതപസ്വിയും ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനും ജപത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ വസിഷ്ഠൻ അവനോട് പിന്നെയും ചോദിച്ചു.
Verse 7
कच्चित्ते कुशलं राजन् कच्चिद्धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजाः पालयसे वीर राजवृत्तेन धार्मिक ॥७॥
ഹേ രാജാവേ, നിനക്കു സകലവും കുശലമാണോ? ഹേ വീരധർമ്മാത്മാവേ, ധർമ്മാനുസാരവും രാജധർമ്മത്തിന്റെ മര്യാദപ്രകാരവും പ്രജകളെ പാലിച്ചു അവരെ സന്തുഷ്ടരാക്കി നിലനിർത്തുന്നുവോ?
Verse 8
कच्चित्ते सम्भृता भृत्याः कच्चित्तिष्ठन्ति शासने ।कच्चित्ते विजितास्सर्वे रिपवो रिपुसूदन ॥८॥
നിന്റെ ഭൃത്യന്മാർ യഥാവിധി പോഷിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ? അവർ നിന്റെ ശാസനത്തിന് വിധേയരായി നിലകൊള്ളുന്നുണ്ടോ? ഹേ ശത്രുസൂദന, നിന്റെ എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും നീ കീഴടക്കിയിട്ടുണ്ടോ?
Verse 9
कच्चिद्बलेषु कोशेषु मित्रेषु च परन्तप ।कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तवानघ ॥९॥
ഹേ പരന്തപ, ഹേ നരവ്യാഘ്ര, ഹേ അനഘ—നിന്റെ സൈന്യങ്ങളിലും ഖജനാവിലും മിത്രങ്ങളിലും ക്ഷേമമുണ്ടോ? നിന്റെ പുത്രന്മാരും പൗത്രന്മാരും എല്ലാം സുഖക്ഷേമത്തിലാണോ?
Verse 10
सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत् ।विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वितः ॥१०॥
മഹാതേജസ്സായ രാജാവ് വിശ്വാമിത്രൻ വിനയത്തോടെ വസിഷ്ഠനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, “എല്ലായിടത്തും കുശലമാണ്” എന്നു അറിയിച്ചു.
Verse 11
कृत्वोभौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ताः कथाः शुभाः ।मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम् ॥११॥
ആ ധർമനിഷ്ഠരായ ഇരുവരും ദീർഘകാലം ശുഭസംഭാഷണത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു; പരമാനന്ദത്തോടെ യുക്തരായി പരസ്പരം പ്രീതിപെട്ടു.
Verse 12
ततो वसिष्ठो भगवान् कथाऽन्ते रघुनन्दन ।विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव ॥१२॥
പിന്നീട്, ഹേ രഘുനന്ദന, സംഭാഷണം അവസാനിച്ചപ്പോൾ ഭഗവാൻ വസിഷ്ഠൻ പുഞ്ചിരിയോടെപോലെ വിശ്വാമിത്രനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 13
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल ।तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं सम्प्रतीच्छ मे ॥१३॥
ഹേ മഹാബലവാനേ! നിനക്കും അളവറ്റ മഹാസൈന്യത്തിനും യഥോചിതമായി അതിഥിസത്കാരം ചെയ്യുവാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ദയവായി എന്റെ ഈ സേവനം സ്വീകരിക്കണമേ.
Verse 14
सत्क्रियां तु भवानेतां प्रतीच्छतु मयोद्यताम् ।राजा त्वमतिथिश्रेष्ठः पूजनीयः प्रयत्नतः ॥१४॥
ഞാൻ ഒരുക്കിയിരിക്കുന്ന ഈ സത്കാരം ദയവായി സ്വീകരിക്കണമേ. നിങ്ങൾ രാജാവാണ്, അതിഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; അതുകൊണ്ട് പരിശ്രമത്തോടെ പൂജിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ.
Verse 15
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामतिः ।कृतमित्यब्रवीद्राजा प्रियवाक्येन मे त्वया ॥१५॥
വസിഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാമതിയായ രാജാവ് വിശ്വാമിത്രൻ പ്രിയവചനത്തോടെ പറഞ്ഞു: “മതി; നിന്റെ മധുരവാക്കുകളേ തന്നെ എനിക്ക് അതിഥിസത്കാരമാണ്.”
Verses 16-17
फलमूलेन भगवन् विद्यते यत्तवाश्रमे ।पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च ॥१६॥सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजितः ।गमिष्यामि नमस्तेऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥१७॥
ഹേ ഭഗവൻ! നിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ലഭ്യമായ ഫലമൂലങ്ങൾ, പാദ്യം, ആചമനീയജലം, അതിലുപരി നിന്റെ ദർശനം—ഇവയാൽ, ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ, ഞാൻ എല്ലാ വിധത്തിലും ആദരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇനി ഞാൻ പുറപ്പെടുന്നു; നമസ്കാരം. സൗഹൃദഭാവത്തോടെ എന്നെ നോക്കണമേ.
Verse 18
एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठःपुनरेव हि ।न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुनःपुनरुदारधीः ॥१८॥
രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവും ഉദാരബുദ്ധിയുമായ വസിഷ്ഠൻ വീണ്ടും വീണ്ടും അദ്ദേഹത്തെ അതിഥിസത്കാരം സ്വീകരിക്കുവാൻ ക്ഷണിച്ചു.
Verse 19
बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह ।यथा प्रियं भगवतस्तथाऽस्तु मुनिपुङ्गव ॥१९॥
അപ്പോൾ ഗാധേയൻ വസിഷ്ഠനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: “ബാഢം—അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ. ഹേ മുനിപുങ്ഗവ, ഭഗവാനു പ്രിയമായതുപോലെ തന്നെയാകട്ടെ, പൂജ്യ മഹർഷേ.”
Verse 20
एवमुक्तो महातेजा वसिष्ठो जपतां वरः ।आजुहाव ततः प्रीतः कल्माषीं धूतकल्मषः ॥२०॥
ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്സും ജപത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സർവകല്മഷവും കഴുകിമാറ്റിയ വസിഷ്ഠൻ പ്രസന്നനായി; തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കല്മാഷി (ശബലാ) പശുവിനെ ആഹ്വാനം ചെയ്തു.
Verse 21
एह्येहि शबले क्षिप्रं श्रृणु चापि वचो मम ।सबलस्यास्य राजर्षेःकर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम् ॥२१॥भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे ।
ഹേ ശബലേ, വരിക വരിക—വേഗം വരികയും എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുകയും ചെയ്യുക. ഈ രാജർഷിയായ സബലനെയും അവന്റെ സൈന്യത്തെയും മഹാർഹമായ ഭോജനത്തോടെ ആദരിക്കാൻ ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഒരുക്കം എനിക്കായി ചെയ്യുക.
Verse 22
यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम् ।तत्सर्वं कामधुक्क्षिप्रमभिवर्ष कृते मम ॥२२॥
ഹേ കാമധേനുവേ, എന്റെ നിമിത്തം വേഗത്തിൽ, ഓരോരുത്തനും തനിക്കിഷ്ടമുള്ളവിധം ഷഡ്രസങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട സകലവും പകർന്നു തരിക.
Verse 23
रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम् ।अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर ॥२३॥
ഹേ ശബലേ, വേഗം ചെയ്യുക; രസമുള്ള അന്നം, പാനീയങ്ങൾ, ലേഹ്യവും ചോഷ്യവും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ വിധ ആഹാരങ്ങളുടെയും സമ്പൂർണ്ണ നിധി സൃഷ്ടിച്ചു പുറപ്പെടുവിക്കൂ.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the negotiation of ātithya: Viśvāmitra’s courteous refusal (claiming simple offerings and darśana are sufficient) versus Vasiṣṭha’s repeated insistence that a distinguished guest and his army must be honored appropriately—testing how humility, obligation, and social rank are balanced within dharma.
The sarga teaches that dharma operates through reciprocal duties: the king is evaluated by welfare governance (subjects, treasury, army, allies), while the sage demonstrates that true hospitality is not mere abundance but disciplined intention, ritual capability, and reverence—where honoring the guest becomes a moral act sustaining social order.
The principal cultural landmark is Vasiṣṭha’s āśrama as an institution: it contains disciples, agnihotra, tapas routines, and a cultivated grove; it also preserves the full protocol of reception (āsana, pādya, ācamanīya, and offerings), culminating in Śabalā/Kāmadhenu as a symbolic resource of āśrama prosperity and ritual efficacy.
Ask anything about Sarga 52 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
