Sarga 51
शतानन्दोपदेशः — Śatānanda’s Welcome to Rāma and the Prelude to Viśvāmitra’s History
बालकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ ആശ്രമപരിസരത്തിലെ സംവാദം അതിഥിധർമ്മം, അഹല്യയുടെ പുനരുദ്ധാരം, വംശചരിത്രം എന്നിവയെ ബോധനരൂപത്തിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഗൗതമന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനും തപസ്സാൽ ദീപ്തനുമായ ശതാനന്ദൻ, വിശ്വാമിത്രന്റെ വരവറിഞ്ഞ് രാമനെ കണ്ടപ്പോൾ ആനന്ദ-വിസ്മയങ്ങളിൽ മുങ്ങുന്നു. അവൻ വിശ്വാമിത്രനോട്—രാമന് അഹല്യാദർശനം ലഭിച്ചോ, അവൾ വന്യഹവികളാൽ പൂജയും സത്കാരവും ചെയ്തോ, ഇന്ദ്രന്റെ അപരാധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പുരാതന സംഭവം രാമനോട് പറഞ്ഞോ, രാമസന്നിധിയിൽ അഹല്യ ഗൗതമനുമായി പുനർമിളിതയായോ—എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. വിശ്വാമിത്രൻ മറുപടി പറയുന്നു—ചെയ്യേണ്ടതിൽ ഒന്നും വിട്ടുപോയിട്ടില്ല; അഹല്യ ഗൗതമനുമായി വീണ്ടും സംയോഗം പ്രാപിച്ചു, രേണുക ജമദഗ്നിയുമായി ചേർന്നതുപോലെ. തുടർന്ന് ശതാനന്ദൻ രാമനെ വിധിപൂർവ്വം സ്വാഗതം ചെയ്ത്, വിശ്വാമിത്രനെ അചിന്ത്യകർമ്മങ്ങളുള്ള ബ്രഹ്മർഷിയെന്ന് സ്തുതിച്ച് രാമന്റെ രക്ഷകൻ-മാർഗദർശകൻ എന്ന നിലയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാമയാത്ര തപസ്വിപരമ്പരയുടെ അധികാരപൂർണ്ണ മാർഗനിർദ്ദേശത്തിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് സർഗം ചരിത്രകഥനത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു—വിശ്വാമിത്രന്റെ മുൻ രാജത്വം, ധർമ്മപൂർവ്വമായ ഭരണകൂടം, കൂടാതെ കുശ → കുശനാഭ → ഗാധി → വിശ്വാമിത്രൻ എന്ന വംശപരമ്പര. അവസാനം വസിഷ്ഠാശ്രമത്തിന്റെ ജീവന്തമായ വിവരണം—രണ്ടാം ബ്രഹ്മലോകംപോലെ; സിദ്ധർ, ചാരണർ, ദേവർഷി, ബ്രഹ്മർഷി എന്നിവരാൽ നിറഞ്ഞതും, ജലാഹാരം, വായുഭക്ഷണം, ഇല-ഫലം-മൂലം എന്നിവയിൽ ആശ്രിതമായ വിവിധ തപശ്ചര്യകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും—വരാനിരിക്കുന്ന വസിഷ്ഠ–വിശ്വാമിത്ര സംഗമത്തിന് പീഠികയാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।।।गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।।।
ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, മഹാതപസ്വിയായ ശതാനന്ദൻ—ഗൗതമന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ, തപസ്സാൽ ദീപ്തപ്രഭൻ—ഹർഷരോമാഞ്ചിതനായി; രാമദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ അവൻ പരമ വിസ്മയത്തിലായി.
Verse 2
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमत:।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपा:।।1.51.1।।गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभ:।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागत:।।1.51.2।।
ഗൗതമന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനായ ശതാനന്ദൻ തപസ്സാൽ ദ്യോതിതപ്രഭയോടെ ദീപ്തനായിരുന്നു; രാമദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ പരമ വിസ്മയത്തിലായി.
Verse 3
स तौ निषण्णौ सम्प्रेक्ष्य सुखासीनौ नृपात्मजौ।शतानन्दो मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथामब्रवीत्।।।।
അരികെ സുഖമായി ഇരുന്നിരുന്ന ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരെ കണ്ടിട്ട്, ശതാനന്ദൻ പിന്നെ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു।
Verse 4
अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी।दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता।।।।
ഹേ മുനിശാർദൂല, ദീർഘകാലം തപസ്സിൽ നിരതയായ എന്റെ യശസ്വിനിയായ മാതാവിനെ—നീ രാജപുത്രനു ദർശിപ്പിച്ചോ?
Verse 5
अपि रामे महातेजा मम माता यशस्विनी।वन्यैरुपाहरत्पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम्।।।।
ഹേ മഹാതേജസ്വീ, സർവ്വ ദേഹികളാലും പൂജ്യനായ രാമനു എന്റെ യശസ്വിനിയായ മാതാവ് വന്യോപഹാരങ്ങളാൽ പൂജ അർപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
Verse 6
अपि रामाय कथितं यथावृत्तं पुरातनम्।मम मातुर्महातेजो दैवेन दुरनुष्ठितम्।।।।
ഹേ മഹാത്മാവേ, സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നെയുള്ള പുരാതനവൃത്താന്തം രാമനോട് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടോ—ദൈവത്തിന്റെ ദുഷ്കൃത്യം മൂലം എന്റെ മാതാവിന് മഹാന്യായലംഘനം സംഭവിച്ചതെന്ന്?
Verse 7
अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम सङ्गता।मम माता मुनिश्रेष्ठ रामसन्दर्शनादित:।।।।
ഹേ കൗശികാ, നിനക്കു മംഗളം. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, രാമദർശനഫലമായി എന്റെ മാതാവ് ഗുരുവായ പിതാവിനോടു വീണ്ടും സംഗമിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
Verse 8
अपि मे गुरुणा राम: पूजित: कुशिकात्मज।इहागतो महातेजा: पूजां प्राप्तो महात्मन:।।।।
ഹേ കുശികാത്മജാ, എന്റെ ഗുരുവായ പിതാവ് രാമനെ യഥാവിധി പൂജിച്ചിട്ടുണ്ടോ? പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ ഇവിടെ വന്നപ്പോൾ, അവൻ എന്റെ മഹാത്മനായ പിതാവിനും യഥോചിത ബഹുമാനം അർപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
Verse 9
अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज ।इहाऽगतेन रामेण प्रयतेनाभिवादित:।।।।
ഹേ കുശികാത്മജാ, ശാന്തമനസ്സോടെ, নিয়മനിഷ്ഠനും ഭക്തിപരനുമായിട്ട് ഇവിടെ വന്ന രാമൻ എന്റെ ഗുരു-പിതാവിനെ വിനയപൂർവ്വം അഭിവാദ്യം ചെയ്തിട്ടുണ്ടോ?
Verse 10
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनि:।प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, വാക്പ്രാവീണ്യമുള്ള മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ, വാക്യകോവിദനായ ശതാനന്ദനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 11
नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया।सङ्गता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका।।।।
വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: “മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതിൽ ഒന്നും വിട്ടുപോയിട്ടില്ല; ചെയ്യേണ്ട കര്ത്തവ്യം ഞാൻ നിർവഹിച്ചു. മുനിയുടെ ഭാര്യ മുനിയോടു വീണ്ടും ചേർന്നു—ഭാർഗവൻ (ജമദഗ്നി)നോടു രേണുക ചേർന്നതുപോലെ.”
Verse 12
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य भाषितम् ।शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत्।।।।
വിശ്വാമിത്രന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ട ശേഷം, മഹാതേജസ്സനായ ശതാനന്ദൻ രാമനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 13
स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम्।।।।
ഹേ നരശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവാ, നിനക്കു സ്വാഗതം; ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ നീ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു, അജേയനായ മഹർഷി വിശ്വാമിത്രനെ മുൻനിർത്തി.
Verse 14
अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरतुलप्रभ:।विश्वामित्रो महातेजा वेत्स्येनं परमां गतिम्।।।।
അചിന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ സാധിച്ചവനും തപസ്സാൽ ബ്രഹ്മർഷിയായവനും അതുലപ്രഭയുള്ള മഹാതേജസ്സനായ വിശ്വാമിത്രനെ പരമാശ്രയവും പരമഗതിയും ആയി അറിയുക.
Verse 15
नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन।गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तप:।।।।
ഹേ രാമാ, ഭൂമിയിൽ നിന്നേക്കാൾ ധന്യൻ മറ്റാരുമില്ല; മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്ത കുശികപുത്രൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ രക്ഷകൻ.
Verse 16
श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मन:।यथा बलं यथा वृत्तं तन्मे निगदत: श्रुणु।।।।
ഇപ്പോൾ കേൾക്കുക; മഹാത്മാവായ കുശികപുത്രന്റെ കഥ ഞാൻ പറയും—അവന്റെ ശക്തിയും ജീവിതവൃത്താന്തവും; ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.
Verse 17
राजाऽभूदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिन्दम:।धर्मज्ञ: कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रत:।।।।
ഈ ധർമ്മാത്മാവായ രാജാവ് ദീർഘകാലം ഭരിച്ചു—ശത്രുനിഗ്രാഹകൻ, ധർമ്മജ്ഞൻ, വിദ്യയിൽ പരിശീലിതൻ, പ്രജകളുടെ ഹിതത്തിൽ സദാ നിരതൻ.
Verse 18
प्रजापतिसुतश्चासीत्कुशो नाम महीपति:।कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभस्सुधार्मिक:।।।।
പ്രജാപതിയുടെ പുത്രനായ കുശൻ എന്ന മഹീപതി ഉണ്ടായിരുന്നു. കുശന്റെ പുത്രൻ കുശനാഭൻ—ബലവാനും സുദാർമ്മികനും ആയിരുന്നു.
Verse 19
कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रृत:।गाधे: पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।।।।
കുശനാഭന്റെ പുത്രൻ ഗാധി എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി. ഗാധിയുടെ പുത്രൻ മഹാതേജസ്സുള്ള മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രനായിരുന്നു.
Verse 20
विश्वामित्रो महातेजा: पालयामास मेदिनीम्।बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत्।।।।
മഹാതേജസ്സുള്ള വിശ്വാമിത്രൻ ഭൂമിയെ പരിപാലിച്ചു; രാജാവായി അനേകം ആയിരം വർഷങ്ങൾ രാജ്യം ഭരിച്ചു.
Verse 21
कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम्।अक्षौहीणीपरिवृत: परिचक्राम मेदिनीम्।।।।
ഒരിക്കൽ മഹാതേജസ്സായ രാജാവ് തന്റെ വരൂഥിനിയെ സജ്ജമാക്കി; അക്ഷൗഹിണി സൈന്യത്താൽ പരിവൃതനായി ഭൂമിയെ രാജപരിക്രമയായി സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 22
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।।।
ഹേ രാമ, അവൻ ക്രമമായി നഗരങ്ങളും രാജ്യങ്ങളും, നദികളും പർവതങ്ങളും, ആശ്രമങ്ങളും സന്ദർശിച്ചു സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ഒടുവിൽ വസിഷ്ഠമുനിയുടെ പവിത്ര ആശ്രമപദത്തിലെത്തി. നാനാവിധ വൃക്ഷങ്ങളാൽ സാന്ദ്രവും, പലവിധ മൃഗസമൂഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, സിദ്ധരും ചാരണമാരും സേവിക്കുന്നതുമായിരുന്നുവത്. ദേവർ, ദാനവർ, ഗന്ധർവർ, കിന്നരർ എന്നിവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അത് ശോഭിച്ചു; ശാന്തഹരിണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും ദ്വിജസംഘങ്ങൾ ആശ്രയിക്കുന്നതുമായിരുന്നുവത്. ബ്രഹ്മർഷിഗണങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും ദേവർഷിമാർ സേവിക്കുന്നതുമായ, തപസ്സിൽ സിദ്ധി നേടിയ അഗ്നിസമാന തേജസ്സുള്ള മഹാത്മാക്കൾ അവിടെ വസിച്ചു. ചിലർ ജലാഹാരികൾ, ചിലർ വായുഭക്ഷകർ, ചിലർ വീണ ഇലകൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവർ; മറ്റുചിലർ ഫലമൂലാഹാരികൾ—ദമിതർ, ക്രോധജിതർ, ഇന്ദ്രിയജിതർ. ജപ-ഹോമങ്ങളിൽ പരായണരായ വാലഖില്യ ഋഷികളും മറ്റു വൈഖാനസ ഋഷികളും എല്ലാടവും അതിനെ അലങ്കരിച്ചു.
Verse 23
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
അവർ വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമസ്ഥാനത്തെത്തി—നാനാവിധ വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞതും, വിവിധ മൃഗസമൂഹങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, സിദ്ധരും ചാരണരും സേവിക്കുന്നതുമായ സ്ഥലം.
Verse 24
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
അത് ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, കിന്നരന്മാർ എന്നിവരാൽ ശോഭിതമായിരുന്നു; ശാന്തസ്വഭാവമുള്ള ഹരിണങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, ദ്വിജസംഘം—ഇവിടെ പ്രധാനമായും പക്ഷികൾ—നിഷേവിക്കുന്നതുമായിരിന്നു.
Verse 25
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
അത് ബ്രഹ്മർഷികളുടെ സംഘങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും ദേവർഷികളുടെ ഗണങ്ങളാൽ സേവിതമായതുമായിരുന്നു; തപശ്ചരണത്തിലൂടെ സിദ്ധി നേടിയ, അഗ്നിയെപ്പോലെ ദീപ്തിയുള്ള മഹാത്മാക്കളാൽ അത് ശോഭിച്ചു.
Verse 26
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
അത് എല്ലാടവും തപസ്വികളാൽ ശോഭിതമായിരുന്നു—ചിലർ ജലാഹാരികൾ, ചിലർ വായുആഹാരികൾ; ചിലർ വീണ ഇലകൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവർ, മറ്റുചിലർ ഫലമൂലാഹാരികൾ; ദാന്തർ, ക്രോധജിതർ, ഇന്ദ്രിയജിതർ.
Verse 27
नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन्।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह।।1.51.22।।वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम्।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम्।।1.51.23।।देवदानवगन्धर्वै: किन्नरैरुपशोभितम्।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम्।।1.51.24।।ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम्।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभि:।।1.51.25।।अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियै:।।1.51.26।।ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणै:।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम्।।1.51.27।।
അവിടെയൊക്കെയും ആശ്രമം ഋഷിമാരാൽ ശോഭിതമായിരുന്നു—ജപവും ഹോമവും അനുഷ്ഠാനപരായണരായ വാലഖില്യന്മാരാലും മറ്റു വൈഖാനസ മുനിമാരാലും; അതിനാൽ ആ തപോവനം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ദീപ്തമായി തെളിഞ്ഞു।
Verse 28
वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम्।ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबल:।।।।
അപ്പോൾ മഹാബലിയും ജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ വിശ്വാമിത്രൻ വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമപദം മറ്റൊരു ബ്രഹ്മലോകംപോലെ ദർശിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the completion of Ahalyā’s restoration and reunion with Gautama, treated as a dharmic repair after a past transgression attributed to Indra; Śatānanda seeks verification that proper honoring, narration of the incident, and ritual-ethical closure were performed without omission.
The sarga teaches that dharma operates through authorized guidance and completion of required acts: restoration is not merely emotional but procedural (nothing omitted), and legitimate spiritual authority (tapas → brahmarṣi status) provides the framework within which a prince’s conduct becomes exemplary.
Vasiṣṭha’s hermitage is presented as a cultural microcosm—likened to Brahmaloka—cataloguing ascetic communities (Vālakhilya, Vaikhānasa), devotional practices (japa, homa), and ecological richness (trees, animals, rivers/mountains in the approach), thereby mapping the āśrama as a key civilizational landmark.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.