Sarga 51

Verses 1-2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रस्य धीमतः ।हृष्टरोमा महातेजाश्शतानन्दो महातपाः ॥१॥गौतमस्य सुतो ज्येष्ठस्तपसा द्योतितप्रभः ।रामसन्दर्शनादेव परं विस्मयमागतः ॥२॥

ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, മഹാതപസ്വിയായ ശതാനന്ദൻ—ഗൗതമന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ, തപസ്സാൽ ദീപ്തപ്രഭൻ—ഹർഷരോമാഞ്ചിതനായി; രാമദർശനം മാത്രത്താൽ തന്നെ അവൻ പരമ വിസ്മയത്തിലായി.

Verse 3

स तौ निषण्णौ सम्प्रेक्ष्य सुखासीनौ नृपात्मजौ ।शतानन्दो मुनिश्रेष्ठं विश्वामित्रमथामब्रवीत् ॥३॥

അരികെ സുഖമായി ഇരുന്നിരുന്ന ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരെ കണ്ടിട്ട്, ശതാനന്ദൻ പിന്നെ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വിശ്വാമിത്രനോടു പറഞ്ഞു।

Verse 4

अपि ते मुनिशार्दूल मम माता यशस्विनी ।दर्शिता राजपुत्राय तपो दीर्घमुपागता ॥४॥

ഹേ മുനിശാർദൂല, ദീർഘകാലം തപസ്സിൽ നിരതയായ എന്റെ യശസ്വിനിയായ മാതാവിനെ—നീ രാജപുത്രനു ദർശിപ്പിച്ചോ?

Verse 5

अपि रामे महातेजा मम माता यशस्विनी ।वन्यैरुपाहरत्पूजां पूजार्हे सर्वदेहिनाम् ॥५॥

ഹേ മഹാതേജസ്വീ, സർവ്വ ദേഹികളാലും പൂജ്യനായ രാമനു എന്റെ യശസ്വിനിയായ മാതാവ് വന്യോപഹാരങ്ങളാൽ പൂജ അർപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടോ?

Verse 6

अपि रामाय कथितं यथावृत्तं पुरातनम् ।मम मातुर्महातेजो दैवेन दुरनुष्ठितम् ॥६॥

ഹേ മഹാത്മാവേ, സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നെയുള്ള പുരാതനവൃത്താന്തം രാമനോട് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടോ—ദൈവത്തിന്റെ ദുഷ്കൃത്യം മൂലം എന്റെ മാതാവിന് മഹാന്യായലംഘനം സംഭവിച്ചതെന്ന്?

Verse 7

अपि कौशिक भद्रं ते गुरुणा मम सङ्गता ।मम माता मुनिश्रेष्ठ रामसन्दर्शनादितः ॥७॥

ഹേ കൗശികാ, നിനക്കു മംഗളം. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, രാമദർശനഫലമായി എന്റെ മാതാവ് ഗുരുവായ പിതാവിനോടു വീണ്ടും സംഗമിച്ചിട്ടുണ്ടോ?

Verse 8

अपि मे गुरुणा रामः पूजितः कुशिकात्मज ।इहागतो महातेजाः पूजां प्राप्तो महात्मनः ॥८॥

ഹേ കുശികാത്മജാ, എന്റെ ഗുരുവായ പിതാവ് രാമനെ യഥാവിധി പൂജിച്ചിട്ടുണ്ടോ? പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ ഇവിടെ വന്നപ്പോൾ, അവൻ എന്റെ മഹാത്മനായ പിതാവിനും യഥോചിത ബഹുമാനം അർപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടോ?

Verse 9

अपि शान्तेन मनसा गुरुर्मे कुशिकात्मज ।इहाऽगतेन रामेण प्रयतेनाभिवादितः ॥९॥

ഹേ കുശികാത്മജാ, ശാന്തമനസ്സോടെ, নিয়മനിഷ്ഠനും ഭക്തിപരനുമായിട്ട് ഇവിടെ വന്ന രാമൻ എന്റെ ഗുരു-പിതാവിനെ വിനയപൂർവ്വം അഭിവാദ്യം ചെയ്തിട്ടുണ്ടോ?

Verse 10

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रो महामुनिः ।प्रत्युवाच शतानन्दं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥१०॥

അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, വാക്പ്രാവീണ്യമുള്ള മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രൻ, വാക്യകോവിദനായ ശതാനന്ദനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 11

नातिक्रान्तं मुनिश्रेष्ठ यत्कर्तव्यं कृतं मया ।सङ्गता मुनिना पत्नी भार्गवेणेव रेणुका ॥११॥

വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: “മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതിൽ ഒന്നും വിട്ടുപോയിട്ടില്ല; ചെയ്യേണ്ട കര്‍ത്തവ്യം ഞാൻ നിർവഹിച്ചു. മുനിയുടെ ഭാര്യ മുനിയോടു വീണ്ടും ചേർന്നു—ഭാർഗവൻ (ജമദഗ്നി)നോടു രേണുക ചേർന്നതുപോലെ.”

Verse 12

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विश्वामित्रस्य भाषितम् ।शतानन्दो महातेजा रामं वचनमब्रवीत् ॥१२॥

വിശ്വാമിത്രന്റെ വചനങ്ങൾ കേട്ട ശേഷം, മഹാതേജസ്സനായ ശതാനന്ദൻ രാമനോടു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 13

स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव ।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य महर्षिमपराजितम् ॥१३॥

ഹേ നരശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവാ, നിനക്കു സ്വാഗതം; ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ നീ ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു, അജേയനായ മഹർഷി വിശ്വാമിത്രനെ മുൻനിർത്തി.

Verse 14

अचिन्त्यकर्मा तपसा ब्रह्मर्षिरतुलप्रभः ।विश्वामित्रो महातेजा वेत्स्येनं परमां गतिम् ॥१४॥

അചിന്ത്യകർമ്മങ്ങൾ സാധിച്ചവനും തപസ്സാൽ ബ്രഹ്മർഷിയായവനും അതുലപ്രഭയുള്ള മഹാതേജസ്സനായ വിശ്വാമിത്രനെ പരമാശ്രയവും പരമഗതിയും ആയി അറിയുക.

Verse 15

नास्ति धन्यतरो राम त्वत्तोऽन्यो भुवि कश्चन ।गोप्ता कुशिकपुत्रस्ते येन तप्तं महत्तपः ॥१५॥

ഹേ രാമാ, ഭൂമിയിൽ നിന്നേക്കാൾ ധന്യൻ മറ്റാരുമില്ല; മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്ത കുശികപുത്രൻ തന്നെയാണ് നിന്റെ രക്ഷകൻ.

Verse 16

श्रूयतां चाभिधास्यामि कौशिकस्य महात्मनः ।यथा बलं यथा वृत्तं तन्मे निगदतः श्रुणु ॥१६॥

ഇപ്പോൾ കേൾക്കുക; മഹാത്മാവായ കുശികപുത്രന്റെ കഥ ഞാൻ പറയും—അവന്റെ ശക്തിയും ജീവിതവൃത്താന്തവും; ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.

Verse 17

राजाऽभूदेष धर्मात्मा दीर्घकालमरिन्दमः ।धर्मज्ञः कृतविद्यश्च प्रजानां च हिते रतः ॥१७॥

ഈ ധർമ്മാത്മാവായ രാജാവ് ദീർഘകാലം ഭരിച്ചു—ശത്രുനിഗ്രാഹകൻ, ധർമ്മജ്ഞൻ, വിദ്യയിൽ പരിശീലിതൻ, പ്രജകളുടെ ഹിതത്തിൽ സദാ നിരതൻ.

Verse 18

प्रजापतिसुतश्चासीत्कुशो नाम महीपतिः ।कुशस्य पुत्रो बलवान् कुशनाभस्सुधार्मिकः ॥१८॥

പ്രജാപതിയുടെ പുത്രനായ കുശൻ എന്ന മഹീപതി ഉണ്ടായിരുന്നു. കുശന്റെ പുത്രൻ കുശനാഭൻ—ബലവാനും സുദാർമ്മികനും ആയിരുന്നു.

Verse 19

कुशनाभसुतस्त्वासीद्गाधिरित्येव विश्रृतः ।गाधेः पुत्रो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः ॥१९॥

കുശനാഭന്റെ പുത്രൻ ഗാധി എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി. ഗാധിയുടെ പുത്രൻ മഹാതേജസ്സുള്ള മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രനായിരുന്നു.

Verse 20

विश्वामित्रो महातेजाः पालयामास मेदिनीम् ।बहुवर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥२०॥

മഹാതേജസ്സുള്ള വിശ്വാമിത്രൻ ഭൂമിയെ പരിപാലിച്ചു; രാജാവായി അനേകം ആയിരം വർഷങ്ങൾ രാജ്യം ഭരിച്ചു.

Verse 21

कदाचित्तु महातेजा योजयित्वा वरूथिनीम् ।अक्षौहीणीपरिवृतः परिचक्राम मेदिनीम् ॥२१॥

ഒരിക്കൽ മഹാതേജസ്സായ രാജാവ് തന്റെ വരൂഥിനിയെ സജ്ജമാക്കി; അക്ഷൗഹിണി സൈന്യത്താൽ പരിവൃതനായി ഭൂമിയെ രാജപരിക്രമയായി സഞ്ചരിച്ചു.

Verses 22-27

नगराणि सराष्ट्राणि सरितश्च तथा गिरीन् ।आश्रमान्क्रमशो राम विचरन्नाजगाम ह ॥२२॥वसिष्ठस्याश्रमपदं नानावृक्षसमाकुलम् ।नानामृगगणाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम् ॥२३॥देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभितम् ।प्रशान्तहरिणाकीर्णं द्विजसङ्घनिषेवितम् ॥२४॥ब्रह्मर्षिगणसङ्कीर्णं देवर्षिगणसेवितम् ।तपश्चरणसंसिद्धैरग्निकल्पैर्महात्मभिः ॥२५॥अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च शीर्णपर्णाशनैस्तथा ।फलमूलाशनैर्दान्तैर्जितरोषैर्जितेन्द्रियैः ॥२६॥ऋषिभिर्वालखिल्यैश्च जपहोमपरायणैः ।अन्यैर्वैखानसैश्चैव समन्तादुपशोभितम् ॥२७॥

ഹേ രാമ, അവൻ ക്രമമായി നഗരങ്ങളും രാജ്യങ്ങളും, നദികളും പർവതങ്ങളും, ആശ്രമങ്ങളും സന്ദർശിച്ചു സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ഒടുവിൽ വസിഷ്ഠമുനിയുടെ പവിത്ര ആശ്രമപദത്തിലെത്തി. നാനാവിധ വൃക്ഷങ്ങളാൽ സാന്ദ്രവും, പലവിധ മൃഗസമൂഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, സിദ്ധരും ചാരണമാരും സേവിക്കുന്നതുമായിരുന്നുവത്. ദേവർ, ദാനവർ, ഗന്ധർവർ, കിന്നരർ എന്നിവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അത് ശോഭിച്ചു; ശാന്തഹരിണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും ദ്വിജസംഘങ്ങൾ ആശ്രയിക്കുന്നതുമായിരുന്നുവത്. ബ്രഹ്മർഷിഗണങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും ദേവർഷിമാർ സേവിക്കുന്നതുമായ, തപസ്സിൽ സിദ്ധി നേടിയ അഗ്നിസമാന തേജസ്സുള്ള മഹാത്മാക്കൾ അവിടെ വസിച്ചു. ചിലർ ജലാഹാരികൾ, ചിലർ വായുഭക്ഷകർ, ചിലർ വീണ ഇലകൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവർ; മറ്റുചിലർ ഫലമൂലാഹാരികൾ—ദമിതർ, ക്രോധജിതർ, ഇന്ദ്രിയജിതർ. ജപ-ഹോമങ്ങളിൽ പരായണരായ വാലഖില്യ ഋഷികളും മറ്റു വൈഖാനസ ഋഷികളും എല്ലാടവും അതിനെ അലങ്കരിച്ചു.

Verse 28

वसिष्ठस्याश्रमपदं ब्रह्मलोकमिवापरम् ।ददर्श जयतां श्रेष्ठो विश्वामित्रो महाबलः ॥२८॥

അപ്പോൾ മഹാബലിയും ജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ വിശ്വാമിത്രൻ വസിഷ്ഠന്റെ ആശ്രമപദം മറ്റൊരു ബ്രഹ്മലോകംപോലെ ദർശിച്ചു।