Sarga 49
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
अयोध्याकाण्ड
ഈ സര്ഗത്തിൽ രാത്രിയുടെ അവസാന ഭാഗത്ത് രാമന്റെ അതിവേഗ യാത്രയാണ് വിവരിക്കുന്നത്. ദശരഥന്റെ ആജ്ഞയെ സ്മരിച്ച്, വനവാസം വെറും നിർവാസമല്ല; സ്വയം പാലിക്കുന്ന ധർമ്മവ്രതമാണെന്ന് രാമൻ മനസ്സിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽ മംഗളമായ പ്രാതഃസന്ധ്യാ പൂജ ചെയ്ത് കോസലയുടെ അതിർത്തിയിലെത്തി അതു കടക്കുന്നു; വഴിയിൽ ഗ്രാമജനങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുന്നു—ദശരഥന്റെ കാമവശമായ തീരുമാനം, കൈകേയിയുടെ മര്യാദാഭംഗം എന്നിവയെ അവർ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ ജനശബ്ദം രാജഗൃഹത്തിന്റെ പെരുമാറ്റത്തിന് പുറമേ നിന്നുള്ള നൈതിക പരിശോധനയായി നിലകൊള്ളുന്നു. തുടർന്ന് യാത്രാമാർഗ്ഗത്തിന്റെ വിശദാംശങ്ങൾ. രാമൻ പുണ്യമായ വേദാശ്രുതി നദി കടന്ന് തെക്കോട്ട്, അഗസ്ത്യനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദിശയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു; ദീർഘയാത്രയ്ക്കുശേഷം തണുത്ത ജലമുള്ള ഗോമതിയെ (ചതുപ്പുതീരങ്ങൾ, മേയുന്ന കന്നുകാലികൾ) കടക്കുകയും, പിന്നെ മയിലുകളും ഹംസങ്ങളും മുഴങ്ങുന്ന സ്യന്ദികാ നദിയും കടക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മനു ഇക്ഷ്വാകുവിന് ദത്തമെന്നു പരമ്പരയിൽ പ്രസിദ്ധമായ വിശാല ഭൂഭാഗങ്ങൾ രാമൻ സീതയ്ക്ക് കാണിച്ച്, രാജഭൂഗോളത്തെ വംശസ്മൃതിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അവൻ പലവട്ടം സാരഥിയെ “സൂത” എന്നു വിളിച്ച് ഹംസമത്തസ്വരത്തിൽ മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നു; സരയൂതീരത്തിലെ പുഷ്പിതോദ്യാനങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങാനുള്ള ആകാംക്ഷ വെളിപ്പെടുത്തി, രാജർഷിമാർക്കുള്ള മൃഗയാവിഹാരം സുഖകരമായാലും അത് തന്റെ മുഖ്യാഭിലാഷമല്ലെന്ന് പറഞ്ഞ് ക്ഷാത്രസംസ്കാരവും ആത്മസംയമവും തമ്മിലെ സമതുലിതഭാവം പ്രകടമാക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम्।जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन्।।।।
രാമനും—പുരുഷവ്യാഘ്രൻ—രാത്രിയുടെ ശേഷിച്ച പ്രഹരങ്ങളിൽ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയെ നിരന്തരം സ്മരിച്ചുകൊണ്ട് മഹത്തായ ദൂരം സഞ്ചരിച്ചു.
Verse 2
तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद्रजनी शिवा।उपास्य शिवां सन्ध्यां विषयान्तं व्यगाहत।।।।
അങ്ങനെ തന്നെ യാത്ര തുടർന്നപ്പോൾ അവന്റെ ശുഭരാത്രി അവസാനിച്ചു. ശുഭമായ പ്രഭാതസന്ധ്യയെ ഉപാസിച്ച്, അവൻ രാജ്യത്തിന്റെ അതിര്പ്രദേശത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 3
ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः।।।।शृण्वन् वचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।
പുതുതായി ഉഴുത അതിരുകളുള്ള ഗ്രാമങ്ങളും പുഷ്പിതമായ വനങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ട്, ഗ്രാമവാസികളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടുകൊണ്ട്, ഉത്തമകുതിരകളിൽ വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു—എന്നാലും അവനു അത് മന്ദഗതിയെന്നപോലെ തോന്നി.
Verse 4
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।।।
‘കാമത്തിന്റെ വശമായ രാജ ദശരഥനെ ധിക്കാരം! അയ്യോ—ഇന്ന് ആ നിഷ്ഠൂരയായ കൈകേയി, പാപിനിയും പാപാനുബന്ധിനിയും, മർയ്യാദകൾ തകർത്തു ക്രൂരകർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ധർമ്മാത്മാവും മഹാപ്രാജ്ഞനും കരുണാസമ്പന്നനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ രാജപുത്രനെ വനവാസത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നു.’
Verse 5
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
‘അയ്യോ—ഇന്ന് ആ കരുണയില്ലാത്ത കൈകേയി, പാപിനിയും പാപാനുബന്ധിനിയും, മർയ്യാദകൾ തകർത്തു ക്രൂരകർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’
Verse 6
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
‘അവളാണ് രാജാവിന്റെ അത്തരം പുത്രനെ—ധർമ്മാത്മാവും മഹാപ്രാജ്ഞനും കരുണാസമ്പന്നനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായവനെ—നിര്വാസത്തിലാക്കി വനവാസത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നത്.’
Verse 7
कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी।सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति।।।।
‘എങ്ങനെ മഹാഭാഗയായ ജനകനന്ദിനി സീത—എപ്പോഴും സുഖങ്ങളിൽ ലീനയായ അവൾ—ദുഃഖങ്ങളെ സഹിച്ചനുഭവിക്കും?’
Verse 8
अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुतं प्रियम्।प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति।।।।
അയ്യോ! രാജാവ് ദശരഥൻ സ്നേഹരഹിതനായി, ജനങ്ങൾക്ക് പ്രിയനും നിർമലനുമായ തന്റെ പ്രിയപുത്രൻ രാമനെ ഇവിടെ ഉപേക്ഷിക്കുവാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നു.
Verse 9
एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम्।शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः।।।।
ഗ്രാമങ്ങളിലും കുടിയിരിപ്പുകളിലും വസിക്കുന്ന മനുഷ്യർ പറഞ്ഞ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, വീരനായ കോസലേശ്വരൻ കോസലത്തിന്റെ അതിർത്തി കടന്നു മുന്നോട്ട് പോയി.
Verse 10
ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम्।उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम्।।।।
അതിനുശേഷം, ശിവമംഗളജലം വഹിക്കുന്ന ‘വേദശ്രുതി’ എന്ന നദി കടന്ന്, അഗസ്ത്യമുനി വസിക്കുന്ന ദിക്കിലേക്കു മുഖം തിരിച്ച് അദ്ദേഹം മുന്നേറി.
Verse 11
गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतजलां नदीम्।गोमतीं गोयुतानूपामतरत्सागरङ्गमाम्।।।।
ദീർഘകാലം യാത്ര ചെയ്ത ശേഷം, ശീതളജലമുള്ളതും പശുക്കൾ സമൃദ്ധമായ ചതുപ്പുതീരങ്ങളുള്ളതുമായ, സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന ഗോമതി നദി അവൻ കടന്നു.
Verse 12
गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः।मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम्।।।।
ഗോമതിയും കടന്ന്, വേഗമേറിയ കുതിരകളാൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ട രാഘവൻ, മയൂരഹംസങ്ങളുടെ കലരവം മുഴങ്ങുന്ന സ്യന്ദികാ നദിയും കടന്നു.
Verse 13
स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा।स्फीतां राष्ट्रावृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत्।।।।
അപ്പോൾ രാമൻ വൈദേഹിയോട് ആ സമൃദ്ധമായ ഭൂമിയെ കാണിച്ചു—രാജ്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതിനെ—പുരാതനകാലത്ത് രാജാവ് മനു ഇക്ഷ്വാകുവിന് ദത്തമായി നൽകിയതിനെ।
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
‘സൂതാ’ എന്നു മാത്രം വിളിച്ച് അവൻ ആ സാരഥിയെ വീണ്ടുംവീണ്ടും അഭിസംബോധന ചെയ്തു; മത്തഹംസത്തിന്റെ പോലെയുള്ള സ്വരമുള്ള ശ്രീമാൻ പുരുഷർഷഭൻ പിന്നെ സംസാരിച്ചു।
Verse 14
सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः।हंसमत्तस्वरश्श्रीमानुवाच पुरुषर्षभः।।2.19.14।।
‘സൂതാ’ എന്നു മാത്രം വിളിച്ച് അവൻ ആ സാരഥിയെ വീണ്ടുംവീണ്ടും അഭിസംബോധന ചെയ്തു; മത്തഹംസത്തിന്റെ പോലെയുള്ള സ്വരമുള്ള ശ്രീമാൻ പുരുഷർഷഭൻ പിന്നെ സംസാരിച്ചു।
Verse 15
कदाऽहं पुनरागम्य सरय्वा पुष्पिते वने।मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः।।।।
ഞാൻ എപ്പോൾ വീണ്ടും മടങ്ങിവന്ന്, സരയൂതീരത്തിലെ പുഷ്പിത വനത്തിൽ, അമ്മയോടും അച്ഛനോടും ഒന്നിച്ച് ചേർന്ന്, വേട്ടയ്ക്കായി സഞ്ചരിക്കും?
Verse 16
नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने।रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता।।।।
സരയൂവനത്തിലെ വേട്ടയെ ഞാൻ അതിയായി ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; എങ്കിലും ലോകത്തിൽ ഈ വിനോദം അതുല്യമായ ആനന്ദമാണ്, രാജർഷിമാരുടെ സമൂഹത്തിൽ അംഗീകരിതവും ആകുന്നു।
Verse 17
राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने।काले कृतां तां मनुजैर्घन्विनामभिकाङ्क्षिताम्।।।।
കാരണം ഈ ലോകത്തിൽ രാജർഷിമാർ വിനോദാർത്ഥം യുക്തമായ സമയങ്ങളിൽ വനത്തിൽ വേട്ട നടത്തുന്നു; ധനുർധരന്മാർ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഈ പ്രവൃത്തി പിന്നീട് മറ്റു മനുഷ്യരും സ്വീകരിച്ചു।
Verse 18
स तमध्वानमैक्ष्वाकस्सूतं मधुरया गिरा।तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन्।।।।
അപ്പോൾ ഇക്ഷ്വാകുവംശീയനായ രാജകുമാരൻ സാരഥിയോട് മധുരവാണിയിൽ സംസാരിച്ചു, മനസ്സിൽ ഉദിച്ച ആശയം വാക്കുകളാക്കി ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ആ വഴിയിലൂടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s continued, purposeful advance into exile while actively remembering his father’s command; the sarga juxtaposes this self-chosen fidelity with the villagers’ condemnation of courtly moral failure (Daśaratha’s passion and Kaikeyī’s boundary-breaking conduct).
The sarga teaches that disciplined dharma can coexist with human emotion: Rāma expresses longing for Sarayū and reflects on hunting as a royal pleasure, yet he regulates desire and keeps the ethical trajectory of exile intact.
Key landmarks include the Kosala frontier, morning sandhyā worship, and the rivers Vedāśruti, Gomati (cool waters, cattle-rich marsh banks), and Syandikā (echoing with peacocks and swans), alongside the southward orientation toward Agastya’s region and dynastic land-memory tied to Manu and Ikṣvāku.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.