Previous Verse
Next Verse

Shloka 24

मायामृगदर्शनम्

The Vision of the Illusory Deer

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम्।रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति।।।।न वने नन्दनोद्धेशे न चैत्ररथसंश्रये।कुतःपृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः।।।।

paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṁ mṛgagatām imām | rūpaśreṣṭhatayā hy eṣa mṛgo 'dya na bhaviṣyati || na vane nandanoddeśe na caitrarathasaṁśraye | kutaḥ pṛthivyāṁ saumitre yo 'sya kaścit samo mṛgaḥ ||

നോക്കുക, ലക്ഷ്മണാ, വൈദേഹിയുടെ ഈ മാൻമേലുള്ള ആഗ്രഹം എങ്ങനെ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു! രൂപശ്രേഷ്ഠതയിൽ ഇത്തരമൊരു മൃഗം ഇന്ന് എവിടെയും ഇല്ല—ഈ വനത്തിലും അല്ല, ഇന്ദ്രന്റെ നന്ദനോദ്യാനത്തിലും അല്ല, കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥവനവിഹാരത്തിലും അല്ല. അങ്ങനെ ആണെങ്കിൽ, സൗമിത്രേ, ഭൂമിയിൽ ഇതിന് തുല്യമായ മാൻ എവിടെ ഉണ്ടാകും?

प्रतिलोमाःagainst the grain (reverse-directed)
प्रतिलोमाः:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रतिलोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; रोमराजयः इति पदस्य विशेषणम्
अनुलोमाःwith the grain (naturally directed)
अनुलोमाः:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअनुलोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; रोमराजयः इति पदस्य विशेषणम्
and
:
समुच्चय (Conjunction/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक-निपात
रुचिराःbeautiful
रुचिराः:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootरुचिर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; रोमराजयः इति पदस्य विशेषणम्
रोमराजयःrows of hair
रोमराजयः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootरोम-राजि (प्रातिपदिक; रोम + राजि)
Formतत्पुरुष-समास: रोम्णां राजयः (rows/lines of hair); स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
शोभन्तेshine, look splendid
शोभन्ते:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootशुभ् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपदम
मृगम्the deer
मृगम्:
आश्रय (Object of gerund/आश्रय)
TypeNoun
Rootमृग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
आश्रित्यhaving resorted to
आश्रित्य:
पूर्वकाल (Prior action/पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootआ-श्रि (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; अर्थः: ‘having resorted to/depending on’
चित्राःvariegated, striking
चित्राः:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचित्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; कनकबिन्दवः इति पदस्य विशेषणम्
कनकबिन्दवःgolden spots
कनकबिन्दवः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकनक-बिन्दु (प्रातिपदिक; कनक + बिन्दु)
Formतत्पुरुष-समास: कनकस्य बिन्दवः (spots of gold); पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

On hearing Sita's words and seeing the wonderful deer, Rama was tempted by its appearance.Prompted by Sita,he joyfully said this to Lakshmana:

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa (Saumitrī)
S
Sītā (Vaidehī)
N
Nandana (Indra’s garden)
C
Caitraratha (Kubera’s garden)
I
Indra
K
Kubera
E
earth (pṛthivī)
F
forest (vana)

FAQs

Dharma here is tested by fascination: admiration for beauty can rationalize risky action. The lesson is to prioritize protective duty and clear judgment over extraordinary appearances.

Rāma speaks to Lakṣmaṇa about Sītā’s intense desire for the deer, praising its unmatched beauty and thereby justifying the pursuit.

Rāma’s attentiveness to Sītā’s feelings is evident; simultaneously, the episode highlights the needed virtue of prudence in leadership decisions.