Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । एवं कर्मपाशनियंत्रितजंततवः स्वर्गादिपुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय यातीव दुःखतरं पापफलमनुभूय प्रक्षीणकर्मा वशेषेणामुं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलेषु मृत्युबाधासंयुतेषुस्थावरादिषु जायते । वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयश्च तृणानि च । स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः ॥ १ ॥

സനകൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ കർമ്മപാശം നിയന്ത്രിക്കുന്ന ജീവികൾ സ്വർഗ്ഗാദി പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ പുണ്യഭോഗം അനുഭവിച്ച്, പിന്നെ പാപഫലത്തിന്റെ അത്യന്തം ദുഃഖകരമായ ഭോഗവും അനുഭവിക്കുന്നു. കർമ്മം ക്ഷയിച്ചപ്പോൾ ശേഷവാസനകളോടെ ഈ ലോകത്തിലേക്ക് മടങ്ങി, സർവ്വഭയത്തിൽ വിറച്ച്, മരണബാധയാൽ പീഡിതരായി, സ്ഥാവരാദി യോനികളിൽ ജനിക്കുന്നു. വൃക്ഷം, ഗുല്മം, ലത-വള്ളി, ഗിരി, തൃണം എന്നിവ ‘സ്ഥാവര’ എന്നു പ്രസിദ്ധം—മഹാമോഹം മൂടിയവ।

Verse 2

स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादंतरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादंकुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकांडनालादिकं कांडेषु च प्रसवमापद्यंते तेषु च पुष्पसंभवः ॥ २ ॥

സ്ഥാവരാവസ്ഥയിൽ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്ന വിത്തുകൾ ആവർത്തിച്ച് ജലസേചനം ലഭിക്കുമ്പോൾ, യുക്തമായ സംസ്കാരവും അനുകൂല സാമഗ്രിയും മൂലം, അന്തർഉഷ്മയാൽ പാകംചെയ്യപ്പെട്ട് വീർപ്പുവരുന്നു. പിന്നെ അവ മൂലരൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു; ആ മൂലത്തിൽ നിന്ന് അങ്കുരം ഉദിക്കുന്നു; തുടർന്ന് ഇല, കാണ്ഡം, നാളം മുതലായവ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; കാണ്ഡങ്ങളിൽ വളർച്ച ഉണ്ടായി, ഒടുവിൽ പുഷ്പങ്ങൾ ജനിക്കുന്നു.

Verse 3

तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषांतः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तंडुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः ॥ ३ ॥

ആ പുഷ്പങ്ങളിൽ ചിലത് ഫലരഹിതവും ചിലത് ഫലത്തിന്റെ കാരണവുമാകുന്നു. പുഷ്പങ്ങൾ പാകമായപ്പോൾ ആ പുഷ്പത്തിന്റെ മൂലത്തിൽ നിന്ന് തുഷം (ചിപ്പി/ആവരണം) ഉത്ഭവിക്കുന്നു. പിന്നെ ആ തുഷത്തിനുള്ളിൽ, ഭോഗിക്കുന്ന പ്രാണികളുടെ സംസ്കാരങ്ങളും ആവശ്യമായ സാമഗ്രിയും മൂലം, സൂര്യകിരണങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യത്താൽ, ഔഷധിരസം പ്രവേശിച്ച് ക്ഷീരഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു; സമയമായപ്പോൾ തണ്ഡുലാകാരമായി (ധാന്യകണമായി) മാറുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭോഗ-സംസ്കാരപ്രകാരം അവ ഒരു വർഷത്തിനകം ഫലവത്താകുന്നു.

Verse 4

स्थावरत्वेऽपि बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमाना हि च्छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखमनुभूय म्रियते । ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवंतः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरंतो दुःखमनुभवंति ॥ ४ ॥

സ്ഥാവരയോണിയിലായാലും ജീവൻ ദീർഘകാലം വാനരാദികളാൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; മുറിക്കൽ, ദാവാഗ്നിദഹനം, ശീത‑താപാദി ദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ച് ഒടുവിൽ മരിക്കുന്നു. പിന്നെ കൃമിയായി മാറി സദാ ദുഃഖഭരിതനായി—അർദ്ധക്ഷണം ജീവിച്ച് അർദ്ധക്ഷണം മരിച്ച്, ബലവാന്മാരായ ജീവികളുടെ കടുത്ത പീഡ തടയാൻ അശക്തനായി, ശീത‑വാതാദി ക്ലേശങ്ങളിൽ അത്യന്തം പീഡിതനായി, നിത്യവും വിശപ്പോടെ മലം‑മൂത്രാദികളിൽ ഇഴഞ്ഞുനടന്ന് ദുഃഖം മാത്രമേ അനുഭവിക്കൂ.

Verse 5

तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षांता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कंदमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवंति ॥ ५ ॥

അതിനുശേഷം പദ്മയോനി (ബ്രഹ്മലോക) മേഖലയിലേക്കെത്തിയാലും ജീവികൾ ശക്തമായ പ്രഹാര‑ഭീതികളാൽ പീഡിതരായി, വ്യർഥ വ്യാകുലതകളാൽ നിറഞ്ഞ്, ക്ഷുധ‑തൃഷ്ണ സഹിച്ച് നിത്യവും വനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. മാതാക്കളോടുപോലും വിഷയാസക്തിയിൽ വിറയുന്നു; വാതാദി രോഗ‑ക്ലേശങ്ങൾ ധാരാളം. ചില ജന്മങ്ങളിൽ തൃണം ഭക്ഷിക്കുന്നു, ചിലതിൽ മാംസവും അശുദ്ധാഹാരവും, ചിലതിൽ കന്ദ‑മൂല‑ഫലങ്ങൾ; ദുർബല ജീവികളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതിൽ നിരതരായി ദുഃഖം മാത്രമേ അനുഭവിക്കൂ.

Verse 6

अंडजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबंधनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवंति ॥ ६ ॥

അണ്ഡജ യോണിയിലായാലും അവർ വായു, മാംസം, അശുദ്ധാഹാരം മുതലായവ ആശ്രയിച്ച്, മറ്റുള്ളവരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നതിൽ പരായണരായി നിത്യവും ദുഃഖഭരിതരായിരിക്കുന്നു. ഗ്രാമ്യപശു യോണിയിലെത്തിയാലും സ്വജാതിവിയോഗം, ഭാരമേറിയ ചുമടുകൾ വഹിക്കൽ, കയറാദികളാൽ ബന്ധിക്കൽ, അടിയേറ്റൽ, ഉഴവുപലക മുതലായ ഭാരങ്ങൾ ചുമത്തൽ—ഇങ്ങനെ എല്ലാ തരത്തിലുള്ള ദുഃഖങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 7

एवं बहुयोनिषु संभ्रांताः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवंति । केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते ॥ ७ ॥

ഇങ്ങനെ അനേകം യോണികളിൽ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞ് ജീവികൾ ക്രമേണ മനുഷ്യജന്മം പ്രാപിക്കുന്നു; എന്നാൽ ചിലർ പ്രത്യേക പുണ്യബലത്താൽ സാധാരണ ക്രമം വിട്ടും മനുഷ്യജന്മം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 8

मनुष्यजन्म नापि च । चर्मकारचंडालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतंतुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनांगाधिकांगत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवंति ॥ ८ ॥

ചിലർക്കു മനുഷ്യജന്മം പോലും ലഭിക്കില്ല; പകരം ചർമകാരൻ, ചണ്ഡാലൻ, വ്യാധൻ, നാപിതൻ, രജകൻ, കുംഭകാരൻ, ലോഹകാരൻ, സ്വർണകാരൻ, തന്തുവായൻ, തുന്നൽക്കാരൻ, ജടിലൻ, പേരുകേട്ട ‘സിദ്ധൻ’, ധാവകൻ, ലേഖകൻ, കൂലിക്കാരൻ, നികുതി പിരിവുകാരൻ, നീച സേവകൻ മുതലായ കഠിന/നീച വൃത്തികളിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ദാരിദ്ര്യത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ അവയവക്കുറവ്‑അധികാവയവം പോലുള്ള നിലയിൽ ജനിക്കുന്നു. അവർ ജ്വരം, ദാഹം, ശീതം, ശ്ലേഷ്മവികാരം, ഗുല്മം, കൂടാതെ പാദ‑നേത്ര‑ശിര‑ഗർഭ‑പാർശ്വ വേദനകൾ തുടങ്ങിയ അനേകം ദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 9

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जंतुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते ॥ ९ ॥

മനുഷ്യജന്മത്തിലും സ്ത്രീ–പുരുഷ സംഗമം നടക്കുന്ന അതേ നിമിഷം, വീര്യം ഗർഭാശയത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, കർമവശാൽ ദേഹി ജീവൻ വീര്യത്തോടൊപ്പം ജരായുവിൽ പ്രവേശിച്ച് ശുക്ര–ശോണിത കലലരൂപ ഭ്രൂണത്തിൽ വികാസം ആരംഭിക്കുന്നു।

Verse 10

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात्पञ्चाहात्कललं भवति अर्द्धमासे । पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते ॥ १० ॥

ജീവൻ ആ ബീജത്തിൽ പ്രവേശിച്ചതിന് ശേഷം അഞ്ചുദിവസത്തിനകം അത് കലല (ജെല്ലിപോലുള്ള പിണ്ഡം) ആകുന്നു. അർദ്ധമാസത്തിൽ കൂടുതൽ വളരുന്നു; ഒരു മാസത്തിൽ പല്വലരൂപം പ്രാപിച്ച് പ്രാദേശമാത്രം (കൈമാത്രം) ആകുന്നു।

Verse 11

ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावेऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति ॥ ११ ॥

അതിനുശേഷം വായുവിന്റെ പ്രേരണയാൽ, ചേതനയില്ലെങ്കിലും, അത് മാതൃഗർഭത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു; സഹിക്കാനാവാത്ത ചൂടും രോമാദികളുടെ സ്പർശവും കാരണം ഒരിടത്ത് നില്ക്കാൻ കഴിയില്ല।

Verse 12

मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥

രണ്ടാം മാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ ഭ്രൂണം മനുഷ്യാകൃതിയുടെ രേഖാമാത്രം പ്രാപിക്കുന്നു. മൂന്നാം മാസം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ കൈകാൽ മുതലായ അവയവഭാവം ഉണ്ടാകുന്നു. നാല് മാസം കഴിഞ്ഞാൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളുടെയും സന്ധി-വിഭാഗങ്ങളെ തിരിച്ചറിയുന്ന ബോധം ലഭിക്കുന്നു. അഞ്ചാം മാസത്തിൽ നഖങ്ങൾ പ്രകടമാകുന്നു; ആറാം മാസത്തിൽ നഖസന്ധികൾ വ്യക്തമായി തെളിയും. നാഭിനാളത്തിലൂടെ പോഷിക്കപ്പെടുകയും അശുദ്ധ മൂത്രത്തിൽ നനഞ്ഞ അവയവങ്ങളോടെയും ജരായുവാൽ ബന്ധിതനായി—രക്തം, അസ്ഥി, കൃമി, മേദസ്, മജ്ജ, സ്നായു, കേശം മുതലായവ കൊണ്ട് ദൂഷിതമായ ഈ നിന്ദ്യ ശരീരത്തിൽ അവൻ വസിക്കുന്നു. താനിങ്ങനെ മലിനദേഹത്തിൽ ഉള്ളതും, അമ്മ കടു, അമ്ല, ലവണ, അത്യുഷ്ണ ആഹാരങ്ങളാൽ ദഗ്ധയാകുന്നതും കണ്ടു, ദേഹി ജീവൻ പൂർവജന്മസ്മരണബലത്തിൽ മുമ്പ് അനുഭവിച്ച നരകദുഃഖങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു; ഉള്ളിൽ ദുഃഖത്താൽ കത്തിയും, മാതൃദേഹത്തിലെ അതിമൂത്രാദി രൂക്ഷ മാലിന്യങ്ങളാൽ ദഹിക്കയും ചെയ്ത്, മനസ്സിൽ മൂർച്ചാസദൃശമായ ലയാവസ്ഥയിൽ പതിക്കുന്നു।

Verse 13

अहोऽत्यंतपापोऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यंतरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामांधतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि ॥ १३ ॥

അയ്യോ! ഞാൻ അത്യന്തം പാപിയാണ്. പൂർവജന്മത്തിൽ ദാസൻമാർ, മക്കൾ, സുഹൃത്തുകൾ, സ്ത്രീകൾ, വീട്, ഭൂമി, ധനം, ധാന്യം മുതലായവയിൽ അത്യധികം ആസക്തിയാൽ, ഭാര്യയുടെ പോഷണത്തിനായി, കാണുന്നവരുടെ മുമ്പിലും മറ്റുള്ളവരുടെ ധനവും ഭൂമിയും പല ഉപായങ്ങളാൽ കവർന്നിരുന്നു. കാമാന്ധനായി പരസ്ത്രീഹരണാദി പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്ത് മഹാപാപങ്ങൾ ആചരിച്ചു. ആ പാപങ്ങളാൽ ഞാൻ ഒരുത്തൻ തന്നെ പല നരകങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, പിന്നെയും സ്ഥാവരാദി താഴ്ന്ന യോനികളിൽ മഹാദുഃഖം അനുഭവിച്ച്, ഇപ്പോൾ ഗർഭത്തിൽ ജരായുവാൽ പൊതിഞ്ഞവനായി, ഉള്ളിലെ ദുഃഖവും പുറത്തുള്ള താപവും കൊണ്ട് ദഹിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 14

मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः ॥ १४ ॥

ഞാൻ ഭാര്യയെ (കുടുംബത്തെ) പോഷിച്ചിട്ടും, അവർ തങ്ങളുടെ കർമവശാൽ മറ്റിടത്തേക്ക് പോയി।

Verse 15

अहो दुखं हि देहिनाम् ॥ १५ ॥

അയ്യോ! ദേഹധാരികളായ ജീവികൾക്കു എത്ര ദുഃഖമുണ്ട്!

Verse 16

देहस्तु पापात्संजातस्तस्मात्पापं न कारयेत् । भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया ॥ १६ ॥

ദേഹം പാപത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്; അതിനാൽ വീണ്ടും പാപം ചെയ്യരുത്. ദാസന്മാർ, ആശ്രിതർ, ഭാര്യ എന്നിവർക്കായി ഞാൻ മറ്റൊരാളുടെ ധനം കവർന്നു.

Verse 17

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टितः । दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पोऽहमसूयया खितः ॥ १७ ॥

ആ പാപംകൊണ്ട് ഞാൻ ദഹിക്കുന്നു, ഒരു മറയിൽ പൊതിഞ്ഞതുപോലെ. മുമ്പ് മറ്റുള്ളവരുടെ സമൃദ്ധി കണ്ടാൽ ഞാൻ എപ്പോഴും അസൂയയിൽ വേദനിച്ചു.

Verse 18

गर्भाग्निनानुदह्येयमिदानीमपि पापकृत् । कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेकोऽतिदुःखितः ॥ १८ ॥

ഞാൻ പാപകൃതൻ; അതിനാൽ ഇപ്പോഴും ഗർഭാഗ്നിയിൽ ദഹിക്കുന്നു. ശരീരം, മനസ്, വാക്ക് എന്നിവകൊണ്ട് ഞാൻ മറ്റുള്ളവരെ പീഡിപ്പിച്ചു; ആ പാപംകൊണ്ട് ഞാൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം മഹാദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്നു.

Verse 19

एवं बहुविधं गर्भस्थो जंतुर्विलप्य स्वयमेव वा ॥ १९ ॥

ഇങ്ങനെ ഗർഭസ്ഥനായ ജീവൻ പലവിധത്തിൽ വിലപിക്കുന്നു—ചിലപ്പോൾ പുറത്ത്, ചിലപ്പോൾ സ്വയം ഉള്ളിൽ തന്നെ।

Verse 20

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनंतरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदंतरात्मनः सत्यज्ञानानंदमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगंधर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भावयति ॥ २० ॥

പിന്നെ ജനനാനന്തരമായി അവൻ സ്വയം ആശ്വസിപ്പിച്ച്, സത്സംഗവും വിഷ്ണുവിന്റെ ചരിതശ്രവണവും കൊണ്ട് മനസ്സിനെ വിശുദ്ധമാക്കുന്നു. സത്കർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച് ഭക്തിയോടെ ലക്ഷ്മീപതി നാരായണന്റെ പദ്മപാദയുഗ്മം ആരാധിക്കുന്നു—അവൻ സർവ്വജഗത്തിന്റെ അന്തരാത്മാവ്, സത്യ-ജ്ഞാന-ആനന്ദമയൻ; അവന്റെ ശക്തിപ്രഭാവത്തിൽ ലോകക്രമങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷമാകുന്നു; ദേവ-അസുര, യക്ഷ, ഗന്ധർവ, രാക്ഷസ, നാഗ, മുനി, കിന്നരസമൂഹങ്ങൾ വണങ്ങുന്ന പാദങ്ങൾ അവ. ഉപനിഷത്തുകൾ വ്യക്തമാക്കിയ വേദരഹസ്യം—സകല ലോകങ്ങളുടെ ആശ്രയവും, ദുഃസഹമായ സംസാരം ഛേദിക്കുന്ന കാരണവും—ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചു, “ഈ അതിദുഃഖമയ സംസ്കാരാഗാരത്തെ ഞാൻ അതിക്രമിക്കും” എന്നു മനസ്സിൽ നിശ്ചയിക്കുന്നു।

Verse 21

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति ॥ २१ ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ നാരദമുനേ! ആ മാതാവിന്റെ പ്രസവസമയത്ത് ഗർഭസ്ഥനായ ദേഹി പ്രാണവായുക്കളാൽ അത്യന്തം പീഡിതനാകുന്നു; മാതാവിനും വേദന വരുത്തിക്കൊണ്ട്, കർമ്മപാശം മൂലം ബലാത്കാരമായി യോനിമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ പുറത്തേക്ക് വരുന്നു; ഒരേ നിമിഷത്തിൽ എല്ലാ യാതനകളുടെയും ഭോഗം അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 22

तेनातिक्लेशेन योनियंत्रपीडितो गर्भान्निष्कांतो निःसंज्ञतां याति ॥ २२ ॥

ആ അതിക്ലേശത്താൽ—യോനിയന്ത്രത്തിന്റെ പീഡനത്തിൽ ഞെരിഞ്ഞ്—ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്ന ഉടനെ അവൻ ബോധരഹിതാവസ്ഥയിൽ പതിക്കുന്നു।

Verse 23

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति । बाह्यवायुस्पर्शसमनंतरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यंतदुःखमनुभवति ॥ २३ ॥

എന്നാൽ ബാഹ്യവായു അവനെ വീണ്ടും ജീവിപ്പിക്കുന്നു. ബാഹ്യവായുസ്പർശം സംഭവിച്ച ഉടനെ തന്നെ അവന്റെ സ്മൃതി നശിക്കുന്നു; യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനത്തിന്റെ അഭാവം മൂലം മുൻപ് അനുഭവിച്ച എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും—ഇപ്പോൾ സംഭവിക്കുന്ന ദുഃഖങ്ങളും പോലും—അറിയാതെ, അത്യന്തം ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 24

एवं बालत्वमापन्नो जंतुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते ॥ २४ ॥

ഇങ്ങനെ ബാല്യാവസ്ഥയെ പ്രാപിച്ച ജീവി സ്വന്തം മലമൂത്രം പുരണ്ട ദേഹത്തോടെയിരിക്കുന്നു. ആധ്യാത്മികാദി പീഡകളാൽ വലയുന്നുവെങ്കിലും സംസാരിക്കാൻ കഴിയില്ല. വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ട് പീഡിതനായി കരയും; അപ്പോൾ പരിചാരകർ “പാൽ മുതലായവ നൽകണം” എന്നു കരുതി അവനെ പോഷിപ്പിക്കാനും ശമിപ്പിക്കാനും ശ്രമിക്കുന്നു॥२४॥

Verse 25

एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः ॥ २५ ॥

ഇങ്ങനെ മറ്റുള്ളവരെ ആശ്രയിച്ച് പലവിധ ദേഹദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നവൻ, കടിയാദികളെയും പോലും തടയാൻ അശക്തനാകുന്നു॥२५॥

Verse 26

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपंकादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति ॥ २६ ॥

ബാല്യഭാവം പ്രാപിച്ചവൻ ഇത്തരത്തിലുള്ള ആധ്യാത്മിക (അന്തരംഗ) ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു—മാതാപിതാക്കളുടെയും ഉപാധ്യായന്റെയും അടിയേറ്റു കഴിയുക, എപ്പോഴും അലഞ്ഞുതിരിയുക, പൊടി-ചാരം-ചെളിയിൽ കളിക്കുക, നിത്യവും കലഹപ്രവണനാകുക, അശുചിതയിൽ കഴിയുക, കൂടാതെ പല പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ വെറും ഭാസത്തിൽ മാത്രം ഏർപ്പെട്ടു യഥാർത്ഥ സിദ്ധി ലഭിക്കാതിരിക്കുക॥২৬॥

Verse 27

ततस्तु तरुणभावेन धनार्जनमर्जितस्य रक्षणं तस्य नाशव्ययादिषु चात्यंतदुःखिता मायया मोहिताः कामक्रोधादिदुष्टमनसाः सदासूयापरायणाः परस्वपरस्त्रीहरणोपायपरायणाः पुत्रमित्रकलत्रादिभरणोपायचिंतापरायणा वृथाहंकारदूषिताः पुत्रादिषु व्याध्यादि पीडितेषु सत्सु सर्वव्यात्पिं परित्यज्य रोगादिभिः क्लेशितानां समीपे स्वयमाध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुता । वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते ॥ २७ ॥

പിന്നീട് യൗവനത്തിന്റെ ഉന്മേഷത്തിൽ അവർ ധനം സമ്പാദിക്കാനും സമ്പാദിച്ചതിനെ കാക്കാനും ലിപ്തരാകുന്നു; അതിന്റെ നാശം, ചെലവ് മുതലായവയിൽ അത്യന്തം ദുഃഖിതരാകുന്നു. മായയിൽ മോഹിതരായി, കാമ-ക്രോധാദി ദോഷങ്ങളാൽ ദുഷിതമായ മനസ്സോടെ, എപ്പോഴും അസൂയയിൽ പതിഞ്ഞ്, പരധനം കവർന്നെടുക്കാനും പരസ്ത്രീയെ അപഹരിക്കാനും ഉള്ള ഉപായങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു. പുത്രൻ, മിത്രൻ, ഭാര്യ മുതലായവരുടെ ഭരണംപോഷണ ചിന്തയിൽ മുങ്ങി, വ്യർത്ഥ അഹങ്കാരത്തിൽ മലിനരായി, അവരുടെ മക്കൾ മുതലായവർ രോഗ-പീഡയിൽ ആകുമ്പോൾ എല്ലാ മര്യാദയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; രോഗക്ലേശത്തിൽ വലയുന്നവരുടെ സമീപത്ത് നിന്നുകൊണ്ട് തങ്ങളുമെല്ലാം ആധ്യാത്മിക ശോകത്തിൽ മുങ്ങുന്നു. ഒടുവിൽ, പിന്നെ പറയുന്ന രീതിയിൽ, അവർ ചിതയെ പ്രാപിക്കുന്നു॥२७॥

Verse 28

गृहक्षेत्रादिकं कम किंचिन्नापि विचारितम् । समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्त्तनम् ॥ २८ ॥

വീട്, വയൽ മുതലായവയെക്കുറിച്ച് അല്പം പോലും ആലോചിച്ചിട്ടില്ല; എന്നാൽ സമൃദ്ധമായ കുടുംബത്തിന്റെ ജീവിതം എങ്ങനെ മുന്നോട്ടുപോകും?॥२८॥

Verse 29

मम मूलधनं नास्ति वृष्टिश्चापि न वर्षति । अश्वः पलायितः कुत्र गावः किं नागता मम ॥ २९ ॥

എന്റെ മൂലധനം ശേഷിച്ചില്ല; മഴയും പെയ്യുന്നില്ല. എന്റെ കുതിര എവിടെ ഓടിപ്പോയി? എന്റെ പശുക്കൾ എന്തുകൊണ്ട് തിരികെ വന്നില്ല?

Verse 30

बालापत्या च मे भार्या व्याधितोऽहं च निर्धनः । अविचारात्कृषिर्नष्टा पुत्रा नित्यं रुदंति च ॥ ३० ॥

എന്റെ ഭാര്യ ചെറുകുട്ടികളുടെ ഭാരത്തിൽ തളർന്നിരിക്കുന്നു; ഞാൻ രോഗിയും ദരിദ്രനും. അവിവേകത്താൽ എന്റെ കൃഷി നശിച്ചു; എന്റെ പുത്രന്മാർ നിത്യം കരയുന്നു.

Verse 31

भग्नं छिन्नं तु मे सद्म बांधवा अपि दूरगाः । न लभ्यते वर्त्तनं च राज बाधातिदुःसहा ॥ ३१ ॥

എന്റെ വീട് തകർന്നു കീറിപ്പോയി; ബന്ധുക്കളും ദൂരെയായി. ഉപജീവനമാർഗം ഒന്നും ലഭിക്കുന്നില്ല; രാജപീഡനം അത്യന്തം അസഹ്യം.

Verse 32

रिपवो मां प्रधावंते कथं जेष्टाम्यहं रिपून् । व्यवसायाक्षमश्चाहं प्रात्पाः प्राघूर्णका अमी ॥ ३२ ॥

ശത്രുക്കൾ എന്നിലേക്കു പാഞ്ഞുവരുന്നു—ഞാൻ അവരെ എങ്ങനെ ജയിക്കും? ഞാനും സ്ഥിരശ്രമത്തിന് അശക്തൻ; ഇവർ കൊടുങ്കാറ്റുപോലെ ചുഴലിച്ചെത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 33

एवमत्यंतचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमो धिग्विधिं भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे इति दैवमाक्षिपति ॥ ३३ ॥

ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ചിന്തയിൽ കലങ്ങിയവൻ, സ്വന്തം ദുഃഖങ്ങൾ നീക്കാൻ അശക്തനായി, വിധാതാവിനെ ശപിക്കുന്നു—“ധിക് ഈ വിധി! എന്നെ ഭാഗ്യഹീനനാക്കി എന്തിന് സൃഷ്ടിച്ചു?” എന്ന് ദൈവത്തെയേ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 34

तथा वृद्धत्वमापन्नो हीयमानसारो जरापलितादिव्यात्पदेहो व्याधिबाध्यत्वादिकमापन्नः । प्रकंपमानावयवश्वासकासादिपीडितो लोलाविललोचनः श्लेष्मण्यात्पकंठः पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः कदा मरणमुपयामीति चिंताकुलो मयि मृते सति मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं वस्तु पुत्रादयः कथं रक्षंति कस्य वा भविष्यति ॥ ३४ ॥

അതുപോലെ മനുഷ്യൻ വാർദ്ധക്യത്തിലേക്ക് വീഴുമ്പോൾ അവന്റെ അന്തർബലം ക്ഷയിക്കുന്നു; ജര, നരച്ചമുടി മുതലായ ദുഃഖങ്ങളാൽ ദേഹം ജീർണ്ണമാകുകയും രോഗങ്ങളാൽ കൂടുതൽ പീഡിതമാകുകയും ചെയ്യുന്നു. അവയവങ്ങൾ വിറയ്ക്കുന്നു, ശ്വാസക്കഷ്ടം, ചുമ മുതലായ വേദനകൾ പീഡിപ്പിക്കുന്നു; കണ്ണുകൾ അസ്ഥിരമായി അലയും, കഫം കൊണ്ട് തൊണ്ട മൂടപ്പെടും; പുത്രൻ, ഭാര്യ മുതലായവർ പോലും ശാസിക്കും. അപ്പോൾ അവൻ ആശങ്കയിൽ—“മരണം എപ്പോൾ വരും? ഞാൻ മരിച്ചാൽ ഞാൻ സമ്പാദിച്ച വീട്-വയൽ മുതലായവയെ പുത്രന്മാർ എങ്ങനെ കാക്കും, അല്ലെങ്കിൽ അത് ആരുടേതാകും?” എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നു.

Verse 35

मद्धने परैरपहृते पुत्रादीनां कथं वर्त्तनं भविष्यतीति ममतादुःखपरिप्लुतो गाढं निःश्वस्य स्वेन वयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् क्षणे विस्मरति च संततस्त्वासन्नमरणो ॥ ३५ ॥

അവന്റെ ധനം മറ്റുള്ളവർ കവർന്നെടുത്തപ്പോൾ, ‘ഇനി എന്റെ പുത്രന്മാർ മുതലായവർ എങ്ങനെ ജീവിക്കും?’ എന്ന മമതാജന്യ ദുഃഖത്തിൽ അവൻ മുങ്ങി, ആഴത്തിൽ നിശ്വസിക്കുന്നു. ജീവിതകാലത്ത് ചെയ്ത കര്‍മങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർക്കുകയും, നിമിഷംതോറും മറക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ഇങ്ങനെ മരണം സമീപിക്കുമ്പോൾ അവൻ നിരന്തരം വ്യാകുലനാകുന്നു.

Verse 36

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च ततस्ततः पर्यटन् क्षुत्तृटूपरिपूडितः किंचिन्मात्रमुदकं देहीत्यतिकार्पण्येन याचमानस्तत्रापि ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करमिति ब्रुवतो मनसातिद्वेषं कुर्वन्मंद चैतन्यो भवति ॥ ३६ ॥

രോഗം പീഡിപ്പിക്കുകയും ഉള്ളിലെ ദാഹം കത്തിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അവൻ ചിലപ്പോൾ കിടക്കയിൽ, ചിലപ്പോൾ കട്ടിലിൽ—ഇങ്ങനെ അശാന്തമായി ഇടംമാറി അലഞ്ഞുതിരിയും. വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ട് തകർന്നു, അത്യന്തം ദീനതയോടെ ‘എനിക്ക് അല്പം വെള്ളം തരൂ’ എന്ന് യാചിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവിടെയും ‘ജ്വരം പിടിച്ചവർക്കു വെള്ളം ഗുണകരമല്ല’ എന്ന് പറയുമ്പോൾ, മനസ്സിൽ കടുത്ത ദ്വേഷം വളർത്തി മന്ദവും മങ്ങിയതുമായ ബോധാവസ്ഥയിലാകുന്നു.

Verse 37

ततश्च हस्तपादाकर्षणे न तु क्षमो रुद्रद्भिबंधुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यतीति चिंतापरो बाष्पाविलविलोचनः कंठे वुरघुरायमाणे सति शरीरान्निष्क्रांतप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयंत्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते ॥ ३७ ॥

അതിനുശേഷം കൈകാലുകൾ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്ന വേദന പോലും സഹിക്കാനാവാതെ, കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ബന്ധുജനങ്ങൾ ചുറ്റിനിൽക്കുമ്പോൾ അവൻ സംസാരിക്കാനും അശക്തനാകുന്നു. ‘എന്റെ അധ്വാനത്തിൽ സമ്പാദിച്ച ധനം മുതലായവ ഇനി ആരുടേതാകും?’ എന്ന ചിന്തയിൽ മുങ്ങി, കണ്ണീർ മങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, തൊണ്ടയിൽ ഘുരഘുര ശബ്ദം ഉയരുമ്പോൾ, പ്രാണൻ ദേഹത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ യമദൂതർ അവനെ ശാസിച്ച്, പാശംകൊണ്ട് ബന്ധിച്ച്, മുൻപുപറഞ്ഞ നരകാദി യാതനകൾ അവൻ അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 38

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यंति धातवः । तथैव जीविनः सर्व आकर्मप्रक्षयाद् भृशम् ॥ ३८ ॥

അഗ്നിയിൽ ലോഹങ്ങളെ ചൂടാക്കി ഊതി അവയിലെ മലിനത കത്തിച്ച് ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാ ജീവികളും സഞ്ചിതകർമ്മം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ അത്യന്തമായി ശുദ്ധിയിലേക്കു എത്തുന്നു.

Verse 39

तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवान्पुयात् ॥ ३९ ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! സംസാരരൂപ ദാവാഗ്നിയുടെ ദാഹത്തിൽ പീഡിതനായവൻ പരമജ്ഞാനം നിരന്തരം അഭ്യസിക്കട്ടെ; ജ്ഞാനത്തിലൂടെയേ മോക്ഷം ലഭിക്കൂ।

Verse 40

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात्संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ४० ॥

സത്യജ്ഞാനം ഇല്ലാത്ത മനുഷ്യർ മൃഗങ്ങളെന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ സംസാരമോക്ഷത്തിനായി പരമജ്ഞാനം ദൃഢമായി അഭ്യസിക്കണം।

Verse 41

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ४१ ॥

എല്ലാ ധർമ്മകൃത്യങ്ങളും സാധിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്ന മനുഷ്യജന്മം ലഭിച്ചിട്ടും ഹരിയെ സേവിക്കാത്തവൻ—അവനേക്കാൾ അചേതനൻ മറ്റാരുണ്ട്?

Verse 42

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यांति हि यातनाम् ॥ ४२ ॥

അഹോ അത്ഭുതം! അഹോ അത്ഭുതം! ഹേ മുനീശ്വരന്മാരേ, ആഗ്രഹഫലദായിയായ വിഷ്ണു സമീപത്തുണ്ടായിട്ടും മനുഷ്യർ യാതനയിലേക്കു പോകുന്നത് എത്ര അത്ഭുതം!

Verse 43

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यंते नरकेष्वहो ॥ ४३ ॥

ജഗന്നാഥനായ നാരായണൻ—സകല ആഗ്രഹഫലങ്ങളും നൽകുന്നവൻ—സന്നിഹിതനായിട്ടും ജ്ഞാനരഹിതർ, അയ്യോ, നരകങ്ങളിൽ ‘വെന്തുപാകുന്നു’।

Verse 44

स्त्रवन्मूत्रपुरीषे तु शरीरेऽस्मिन्नृशाश्वते । शाश्वतं भावयंत्यज्ञा महामोहसमावृताः ॥ ४४ ॥

ഈ മനുഷ്യശരീരം അനിത്യം, മൂത്ര‑മലം സ്രവിക്കുന്നതുമാണ്; മഹാമോഹം മൂടിയ അജ്ഞർ അനിത്യത്തെയേ നിത്യമായി കരുതുന്നു।

Verse 45

कुत्सितं मांसरक्ताद्यैर्देहं संप्राप्य यो नरः । संसारच्छेदकं विष्णुं न भजेत्सोऽतिपातकी ॥ ४५ ॥

മാംസം‑രക്തം മുതലായവകൊണ്ട് നിർമ്മിതമായ ഈ നിന്ദ്യ ദേഹം ലഭിച്ചിട്ടും, സംസാരബന്ധം ഛേദിക്കുന്ന വിഷ്ണുവിനെ ഭജിക്കാത്തവൻ മഹാപാപിയാകുന്നു।

Verse 46

अहो कष्टमहो कष्टमहो कष्टं हि मूर्खता । हरिध्यानपरो विप्र चण्डालोऽपि महासुखी ॥ ४६ ॥

അയ്യോ, എത്ര ദുഃഖകരമാണ് ഈ മൂഢത! ഹേ വിപ്രാ, ഹരിധ്യാനത്തിൽ പരനായ ചണ്ഡാലനും മഹാസുഖിയാകുന്നു।

Verse 47

स्वदेहान्निस्सृतं दृष्ट्वा मलमूत्रादिकिल्बिषम् । उद्वेग मानवा मूर्खाः किं न यांति हि पापिनः ॥ ४७ ॥

സ്വദേഹത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന മല‑മൂത്രാദി അശുദ്ധി കണ്ടു മൂഢർ വെറുപ്പോടെ വിറയ്ക്കുന്നു; എന്നാൽ പാപികൾ പാപത്തിൽ നിന്ന് എന്തുകൊണ്ട് പിന്മാറുന്നില്ല?

Verse 48

दुर्लभं मानुषं जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि । तल्लब्ध्वा परलोकार्थं यत्नं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥

മാനുഷജന്മം ദുർലഭം—ദേവന്മാരും അതിനെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. അത് ലഭിച്ച വിവേകി പരലോകഹിതത്തിനും പരമശ്രേയസ്സിനുമായി പരിശ്രമിക്കണം।

Verse 49

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ४९ ॥

അധ്യാത്മജ്ഞാനസമ്പന്നരായി ഹരിപൂജയിൽ പരായണരായവർ പരമധാമം പ്രാപിക്കുന്നു; അവിടെ നിന്ന് പുനരാവർത്തനം ദുർലഭം.

Verse 50

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥ ५० ॥

ഏതിൽ നിന്നാണ് ഈ വിശ്വം ജനിച്ചത്, ഏതിൽ നിന്നാണ് ചൈതന്യം പ്രാപിക്കുന്നത്, ഏതിനകത്താണ് അവസാനം ലയിക്കുന്നത്—അവൻ തന്നെയാണ് സംസാരമോചകൻ.

Verse 51

निर्गुणोऽपि परोऽनंतो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥ ५१ ॥

പരമനും അനന്തനും നിർഗുണനുമായിട്ടും ഗുണവാനെന്നപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ആ ദേവേശനെ സമ്യക് ആരാധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ സംസാരത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി വിമുക്തനാകും.