Shloka 1

Adhyaya 58The Solar Attendants

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ नद्यादिवर्णन नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । अष्टपञ्चाशोऽध्यायः—५८ । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् कथितं सम्यक् भवता भारतं मम । सरितः पर्वता देशा ये च तत्र वसन्ति वै ॥

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe ’tha nadyādivarṇana nāma saptapañcāśo ’dhyāyaḥ | aṣṭapañcāśo ’dhyāyaḥ—58 | krauṣṭukir uvāca bhagavan kathitaṃ samyak bhavatā bhārataṃ mama | saritaḥ parvatā deśā ye ca tatra vasanti vai ||

ഇങ്ങനെ ശ്രീമാർക്കണ്ഡേയപുരാണത്തിൽ ‘നദിവർണ്ണനാദി’ എന്ന പേരുള്ള അൻപത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി; ഇനി അൻപത്തെട്ടാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. ക്രൗഷ്ടുകി പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ! ഭാരതഭൂമി—അതിന്റെ നദികൾ, പർവതങ്ങൾ, ജനപദങ്ങൾ, അവിടെ വസിക്കുന്നവരെ നിങ്ങൾ എനിക്ക് യഥാവിധി വിവരിച്ചു.

इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative/closure particle)
श्रीमार्कण्डेयपुराणेin the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
श्रीमार्कण्डेयपुराणे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री + मार्कण्डेय + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), सप्तमी (Loc. 7), एकवचन; समासः (मार्कण्डेयस्य पुराणम्; ‘श्री’ उपपद-पूर्वक)
अथthen/now
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formआरम्भ/अनन्तरार्थक-अव्यय (then/now)
नद्यादिवर्णनdescription of rivers etc.
नद्यादिवर्णन:
Viśeṣaṇa (विशेषण/title)
TypeNoun
Rootनदी + आदि + वर्णन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा/द्वितीया एकवचन (title-member); समासः (नद्यादीनां वर्णनम्)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formसंज्ञार्थक-अव्यय (as named/called)
सप्तपञ्चाशःfifty-seventh
सप्तपञ्चाशः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसप्त + पञ्चाशत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन; द्विगु-समासः (सप्तपञ्चाशत् = 57th)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन
अष्टपञ्चाशःfifty-eighth
अष्टपञ्चाशः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअष्ट + पञ्चाशत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन; द्विगु-समासः (अष्टपञ्चाशत् = 58th)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन
क्रौष्टुकिःKrauṣṭuki
क्रौष्टुकिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootक्रौष्टुकि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद
भगवन्O Lord/Venerable one
भगवन्:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), सम्बोधन (Voc.), एकवचन
कथितम्told/related
कथितम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण/Predicate)
TypeAdjective
Rootकथित (कृदन्त; कथ् (धातु) + क्त)
Formभूतकृदन्त (past participle), नपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन; विधेय-विशेषणम्
सम्यक्properly
सम्यक्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसम्यक् (अव्यय)
Formरीतिवाचक-अव्यय (adverb: properly)
भवताby you
भवता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), तृतीया (Instr. 3), एकवचन; आदरार्थक-सर्वनाम
भारतंBhārata (India)
भारतं:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभारत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया (Acc. 2), एकवचन
ममto me/of me
मम:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (Gen. 6), एकवचन; सर्वनाम
सरितःrivers
सरितः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसरित् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा (Nom. 1), बहुवचन
पर्वताःmountains
पर्वताः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपर्वत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा (Nom. 1), बहुवचन
देशाःregions/countries
देशाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदेश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा (Nom. 1), बहुवचन
येwhich/that
ये:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा (Nom. 1), बहुवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
तत्रthere
तत्र:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb of place)
वसन्तिdwell/live
वसन्ति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootवस् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन, परस्मैपद
वैindeed
वै:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चय/खल्वर्थक-अव्यय (indeed)
Krauṣṭuki → (the revered narrator/sage being addressed; not named in the excerpt)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Frame dialogueGeographyTextual colophon

FAQs

The transition underscores Purāṇic pedagogy: knowledge is transmitted dialogically, with the student confirming reception before moving to a more specific inquiry.

This is structural/frame material that introduces and organizes bhūvanakośa-type description within the Purāṇic compilation.

Colophons function as ‘seams’ in oral-textual tradition, marking completed units of contemplation; the student’s recap is itself a mnemonic and ritual affirmation of learning.