Adhyaya 42: Dattatreya on the Yogic Import of Oṃ (Praṇava): Matras, Worlds, and Liberation
ॐप्रणवयोगविवेचन (Oṃpraṇavayogavivecana)
Origin of Species
ഈ അധ്യായത്തിൽ ദത്താത്രേയൻ പ്രണവമായ ‘ഓം’ന്റെ യോഗാർത്ഥം വിശദീകരിക്കുന്നു. അ-ഉ-മ എന്ന മൂന്ന് മാത്രകളുടെ ദേഹം, പ്രാണൻ, മനസ് എന്നിവയുമായുള്ള ബന്ധവും ത്രിലോകത്തിന്റെ പ്രതീകത്വവും പറഞ്ഞ്, ജപം-ധ്യാനം-സമാധി വഴി ചിത്തശുദ്ധി, ജ്ഞാനോദയം, ഒടുവിൽ മോക്ഷപ്രാപ്തി എന്ന മാർഗം ഉപദേശിക്കുന്നു।
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 42
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगिचर्यानामैकचत्वारिंशोऽध्यायः । द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । एवं यो वर्तते योगी सम्यग्योगव्यवस्थितः । न स व्यावर्तितुं शक्यो जन्मान्तरशतैरपि ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ മാർകണ്ഡേയപുരാണത്തിൽ ‘യോഗിയുടെ ആചാരം’ എന്ന നാല്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി. ഇനി നാല്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം. ദത്താത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ജീവിച്ച് സമ്യക് യോഗത്തിൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതനായ യോഗി, നൂറുകണക്കിന് ജന്മങ്ങളിലുമെങ്കിലും പിന്നോട്ടു മടങ്ങുകയില്ല.
Verse 2
दृष्ट्वा च परमात्मानं प्रत्यक्षं विश्वरूपिणम् । विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वभावनम् ॥
അവൻ പരമാത്മാവിനെ സാക്ഷാത്കാരമായി ദർശിച്ചു—അവൻ ജഗദ്രൂപൻ; അവന്റെ പാദങ്ങളും ശിരസ്സും ഗ്രീവയും തന്നെയാണ് ജഗത്; അവൻ ജഗദീശ്വരനും ജഗത്തിന്റെ ഭവത്തിന് കാരണവും ആകുന്നു.
Verse 3
तत्प्राप्तये महत्पुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत् । तदेवाध्ययनं तस्य स्वरूपं शृण्वतः परम् ॥
അത് പ്രാപിക്കുവാൻ പരമ പുണ്യകരമായ ഏകാക്ഷരം ‘ഓം’ ജപിക്കണം. അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ അധ്യയനം; അതിന്റെ തത്ത്വം കേൾക്കുന്നവന് അതുതന്നെയാണ് പരമ ഉപദേശം.
Verse 4
अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् । एता एव त्रयो मात्राḥ सत्त्वराजसतामसाḥ ॥
‘അ’, ‘ഉ’, ‘മ’—ഇവ മൂന്ന് വർണങ്ങൾ. ഇവ തന്നെയാണ് മൂന്ന് മാത്രകൾ: സത്ത്വം, രജസ്സ്, തമസ്സ്.
Verse 5
निर्गुणा योगिगम्यान्या चार्धमात्रोर्ध्वसंस्थिता । गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया ॥
ആ അർദ്ധമാത്ര നിർഗുണമാണ്; യോഗികൾക്കുമാത്രമേ പ്രാപ്യമാകൂ. സാധാരണ ധ്വനി-നിലകള്ക്ക് മീതെ ‘അർദ്ധമാത്ര’യായി അത് നിലകൊള്ളുന്നു. ഗന്ധാര സ്വരത്തിൽ ആശ്രിതമായതിനാൽ അതിനെ ‘ഗാന്ധാരി’ എന്നു അറിയണം.
Verse 6
पिपीलिकागतिस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ध्नि लक्ष्यते । यथा प्रयुक्त ओङ्गारः प्रतिनिर्याति मूर्धनि ॥
അത് ശരിയായി പ്രയോഗിക്കുമ്പോൾ, തലയുടെ ശിഖരത്തിൽ ഉറുമ്പുകളുടെ ചലനത്തെപ്പോലുള്ള സൂക്ഷ്മസ്പർശം അനുഭവപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ ‘ഓം’ ശരിയായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അത് വീണ്ടും ശിഖരത്തേക്കു ഉയരുന്നു.
Verse 7
तथोङ्कारमयो योगी त्वक्षरे त्वक्षरो भवेत् । प्राणो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म वेध्यमनुत्तमम् ॥
ഇങ്ങനെ ഓംമയനായ യോഗി അവ്യയമായ അക്ഷരത്തിൽ സ്ഥിരനാകുന്നു. പ്രാണം ധനുസ്സ്, ആത്മാവ് ശരം, ബ്രഹ്മം അതുല്യമായ ലക്ഷ്യം—വേധിക്കേണ്ടത് അതേ.
Verse 8
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् । ओमित्येतत् त्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयोऽग्नयः ॥
അത് ജാഗ്രതയോടെ വേധിക്കണം; അമ്പുപോലെ പൂർണ്ണമായി അതിൽ ലയിക്കണം. ഈ ‘ഓം’ തന്നെയാണ് മൂന്ന് വേദങ്ങൾ, മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ, മൂന്ന് പവിത്ര അഗ്നികൾ.
Verse 9
विष्णुर्-ब्रह्मा-हरश्चैव ऋक्सामानि यजूṃषि च । मात्राः सार्धाश्च तिस्त्रश्च विज्ञेयाः परमार्थतः ॥
വിഷ്ണു, ബ്രഹ്മാ, ഹരൻ; അതുപോലെ ഋക്, സാമ, യജുസ്—ഇവയെല്ലാം പരമാർത്ഥത്തിൽ അർദ്ധമാത്രയോടുകൂടിയ മൂന്ന് മാത്രകളായി ഗ്രഹിക്കണം.
Verse 10
तत्र युक्तस्तु यो योगी स तल्लयमवाप्नुयात् । अकारस्त्वथ भूर्लोक उकारश्चोच्यते भुवः ॥
ഈ সাধനയിൽ സമ്യകായി യുക്തനായ യോഗി ആ പരതത്ത്വത്തിൽ ലയം പ്രാപിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ‘അ’കാരമാണ് ഭൂർലോകം; ‘ഉ’കാരമാണ് ഭുവഃ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
Verse 11
सव्यञ्जनो मकारश्च स्वर्लोकः परिकल्प्यते । व्यक्ता तु प्रथमा मात्रा द्वितीयाव्यक्तसंज्ञिता ॥
‘മ’കാരം തന്റെ വ്യഞ്ജന-തത്ത്വത്തോടുകൂടെ സ്വർഗ്ഗലോകമായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു. ആദ്യ മാത്ര ‘വ്യക്തം’; രണ്ടാം മാത്ര ‘അവ്യക്തം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 12
मात्रा तृतीया चिच्छक्तिरर्धमात्रा परं पदम् । अनेनैव क्रमेणैता विज्ञेया योगभूमयः ॥
മൂന്നാം മാത്ര ചിത്-ശക്തിരൂപമാണ്; അർദ്ധമാത്ര പരമാവസ്ഥയാണ്. ഇതേ ക്രമത്തിൽ ഇവയെ യോഗഭൂമികളായി അറിയണം.
Verse 13
ओमित्यuccāraṇāt sarvaṃ gṛhītaṃ sadasad bhavet । ह्रस्वा तु प्रथमा मात्रा द्वितीया दैर्घ्यसंयुता ॥
‘ഓം’ എന്ന ഉച്ചാരണത്തിലൂടെ സകലവും—സത്യും അസത്യും—സംഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. ആദ്യ മാത്ര ഹ്രസ്വം; രണ്ടാം മാത്ര ദീർഘസംയുക്തം (ദീർഘം).
Verse 14
तृतीया च प्लुतार्धाख्या वचसः सा न गोचरा । इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम् ॥
മൂന്നാമത് ‘പ്ലുതാർധ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അത് സാധാരണ വാക്കിന്റെ പരിധിക്കതീതമാണ്. ഇതുതന്നെ അക്ഷരബ്രഹ്മം; പരമ ഓങ്കാരമായി പ്രസിദ്ധം.
Verse 15
यस्तु वेद नरः सम्यक् तथा ध्यायति वा पुनः । संसारचक्रमुत्सृज्य त्यक्तत्रिविधबन्धनः ॥
ഇത് തത്ത്വമായി യഥാർത്ഥത്തിൽ ഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ വിധിപൂർവ്വം വീണ്ടും വീണ്ടും ധ്യാനിക്കുന്നവൻ, ത്രിവിധബന്ധനം ഉപേക്ഷിച്ച് സംസാരചക്രം വിട്ട് മോചിതനാകുന്നു।
Verse 16
प्राप्रोति ब्रह्मणि लयं परमे परमात्मनि । अक्षीणकर्मबन्धश्च ज्ञात्वा मृत्युमरिष्टतः ॥
അവൻ പരമവും പരമാത്മാവുമായ ബ്രഹ്മത്തിൽ ലയിക്കുന്നു. മരണത്തെ യഥാർത്ഥമായി അറിഞ്ഞതിനാൽ, കർമ്മബന്ധം ഇനിയും പൂർണ്ണമായി ക്ഷയിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിലും, അവൻ അചഞ്ചലനും നിർഭയനും മോചിതനുമാകുന്നു।
Verse 17
उत्क्रान्तिकाले संस्मृत्य पुनर्योगित्वमृच्छति । तस्मादसिद्धयोगेन सिद्धयोगेन वा पुनः । ज्ञेयान्यरिष्टानि सदा येनोत्क्रान्तौ न सीदति ॥
പ്രയാണസമയത്ത് (ആ ഉപദേശം) സ്മരിച്ചാൽ അവൻ വീണ്ടും യോഗിയുടെ പദം പ്രാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ—യോഗം അപൂർണ്ണമായാലും സിദ്ധമായാലും—എപ്പോഴും മരണത്തിന്റെ മുൻലക്ഷണങ്ങൾ അറിഞ്ഞിരിക്കണം, ദേഹത്യാഗ നിമിഷത്തിൽ മനസ്സ് കുലുങ്ങാതിരിക്കുവാൻ।
Frequently Asked Questions
The chapter investigates how the praṇava (Oṃ) functions as Brahman-in-sound and as a disciplined yogic method: by mapping its phonetic components to cosmic principles and prescribing concentrated practice, it argues that Oṃ-japa and contemplation can dissolve bondage and culminate in laya (merger) in the supreme Paramātman.
This Adhyaya does not develop Manvantara chronology or Manu lineages; instead, it provides a doctrinal yogic exegesis that can be read as a universal soteriological insert within the broader Purāṇic framework, independent of specific Manvantara transitions.
Adhyaya 42 is outside the Devi Mahatmyam (chapters 81–93) and contains no direct Śākta stuti, goddess-epithets, or battle narrative; its focus is praṇava-yoga and a triadic theism (Viṣṇu–Brahmā–Hara) articulated as correspondences within Oṃ.