Shloka 104

Adhyaya 34Duties of Women

अङ्गुष्ठोत्तरतो रेखा पाणेर्या दक्षिणस्य तु । एतद् ब्राह्ममिति ख्यातं तीर्थमाचमनाय वै ॥

aṅguṣṭhottarato rekhā pāṇeryā dakṣiṇasya tu | etad brāhmamiti khyātaṃ tīrthamācamanāya vai ||

വലങ്കയ്യിലെ കൈത്തളത്തിൽ അങ്കുഷ്ഠത്തിന്റെ മുകളിലുള്ള രേഖ—അതുതന്നെ ആചമനാർത്ഥമായി ‘ബ്രാഹ്മ-തീർത്ഥം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്.

अङ्गुष्ठ-उत्तरतःto/at the upper side of the thumb
अङ्गुष्ठ-उत्तरतः:
Deśa-adhikaraṇa (देशाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअङ्गुष्ठ (प्रातिपदिक) + उत्तरतः (अव्यय)
Formअव्ययीभावसमास; देशवाचक अव्यय (locative adverb)
रेखाa line
रेखा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरेखा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative), एकवचन
पाणेःof the hand
पाणेः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootपाणि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), एकवचन
याwhich
या:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम (relative pronoun)
दक्षिणस्यof the right (hand)
दक्षिणस्य:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदक्षिण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; विशेषण (of ‘hand’: right)
तुindeed
तु:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्धबोधक)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण/विरोधसूचक (but/indeed)
एतत्this
एतत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; निर्देश (demonstrative)
ब्राह्मम्brāhma (pertaining to Brahmā)
ब्राह्मम्:
Pratipādya (प्रातिपाद्य)
TypeAdjective
Rootब्राह्म (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (name/quality)
इतिthus
इति:
Vākyasaṃjñā (वाक्यसंज्ञा)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इत्यादि-उद्धरणचिह्न (quotative)
ख्यातम्is known/called
ख्यातम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootख्या (धातु) + क्त (प्रत्यय)
Formकृदन्त (past passive participle, क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगार्थ (known/called)
तीर्थम्tīrtha (hand-position)
तीर्थम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
आचमनायfor sipping (ācamana)
आचमनाय:
Sampradāna/Prayojana (सम्प्रदान/प्रयोजन)
TypeNoun
Rootआचमन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी (Dative), एकवचन; प्रयोजन (purpose)
वैindeed
वै:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्धबोधक)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक (indeed/emphatic)
Not specified in the provided excerpt (instructional narrative voice)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

ĀcamanaRitual anatomy (hand-tīrthas)Dharma

FAQs

Purity practices are concretized: dharma is not vague piety but embodied discipline, specifying even the locus on the hand for correct performance.

Ācāra material; not pañcalakṣaṇa.

The hand becomes a ritual map: locating brāhma-tīrtha near the thumb suggests the primacy of agency/volition (thumb) guided by sacred order in acts of purification.