Shloka 29

Adhyaya 12Auttami and Tamasa

प्रयान्ति प्राणिनस्तत्र तीव्रतृट्परिपीडिताः ।

हा मातर्हा तात ! इति क्रन्दन्तोऽतीव दुःखिताः ॥

prayānti prāṇinas tatra tīvratṛṭparipīḍitāḥ | hā mātar hā tāta iti krandanto 'tīva duḥkhitāḥ ||

കഠിനമായ ദാഹത്താൽ വലഞ്ഞ്, ദുഃഖത്താൽ തളർന്ന ജീവികൾ 'അയ്യോ അമ്മേ! അയ്യോ അച്ഛാ!' എന്ന് നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ പോകുന്നു.

प्रयान्तिthey go forth / proceed
प्रयान्ति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-या (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (plural)
प्राणिनःliving beings
प्राणिनः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्राणिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine), प्रथमा-विभक्ति (Nominative, 1st case), बहुवचन (plural)
तत्रthere
तत्र:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय, देशवाचक क्रियाविशेषण (indeclinable adverb of place)
तीव्र-तृष्-परिपीडिताःtormented by intense thirst
तीव्र-तृष्-परिपीडिताः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतीव्र (प्रातिपदिक) + तृष्/तृट् (प्रातिपदिक) + परि-पीड् (धातु) → परिपीडित (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (तृषा परिपीडिताः; तीव्रया तृषा)
हाalas!
हा:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeIndeclinable
Rootहा (अव्यय)
Formउद्गार (interjection)
मातर्mother!
मातर्:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine), सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचन (singular)
हाalas!
हा:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeIndeclinable
Rootहा (अव्यय)
Formउद्गार (interjection)
तातfather! / dear one!
तात:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootतात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine), सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचन (singular)
इतिthus
इति:
Vākyārtha-marker (इत्यर्थ)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक अव्यय (quotative particle)
क्रन्दन्तःcrying / wailing
क्रन्दन्तः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootक्रन्द् (धातु) → क्रन्दन्त् (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (present active participle, शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
अतीवexceedingly
अतीव:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअतीव (अव्यय)
Formअव्यय, परिमाण/तीव्रतावाचक क्रियाविशेषण (intensifier adverb)
दुःखिताःdistressed
दुःखिताः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदुःखित (प्रातिपदिक; कृदन्त-निष्पन्न)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; भाववाचक विशेषण (affective adjective)
Narrator

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Thirst and despairHelplessnessKarmic suffering

FAQs

At the time of ripened karma, worldly supports (family, status) cannot intervene; the cry for parents underscores radical personal responsibility for one’s deeds.

Ethical instruction (dharma/karmaphala) embedded in Purāṇic narration; not a primary pancalakṣaṇa item.

‘Thirst’ can signify insatiable craving (tṛṣṇā) that drives beings toward painful objects; the lament shows attachment’s collapse when consequences manifest.