Previous Verse
Next Verse

Shloka 54

Adhyaya 10Jaimini’s Questions on Birth, Death, Karma, and the Embodied Journey

यो न कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ।

यथोक्तकारी सौम्यश्च स सुखं मृत्युमृच्छति ॥

yo na kāmān na saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet / yathoktakārī somyaś ca sa sukhaṃ mṛtyum ṛcchati

കാമം, അതിവേഗ കോപം, അല്ലെങ്കിൽ ദ്വേഷം മൂലം ധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കാത്തവൻ, വിധിപ്രകാരം പ്രവർത്തിച്ച് മൃദുസ്വഭാവനായവൻ—ശാന്തിയായി മരണത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।

यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
not
:
Sambandha/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात
कामात्from desire
कामात्:
Apadana/Hetu (अपादान/हेतु)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; हेतौ/अपादाने ‘from/through desire’
not
:
Sambandha/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात
संरम्भात्from impulsiveness
संरम्भात्:
Apadana/Hetu (अपादान/हेतु)
TypeNoun
Rootसंरम्भ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; हेतौ/अपादाने ‘from rashness/anger’
not
:
Sambandha/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात
द्वेषात्from hatred
द्वेषात्:
Apadana/Hetu (अपादान/हेतु)
TypeNoun
Rootद्वेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; हेतौ/अपादाने
धर्मम्dharma
धर्मम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
उत्सृजेत्should abandon
उत्सृजेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootउत् + सृज् (धातु)
Formविधिलिङ्-लकार (optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन; निषेधेन ‘should not abandon’
यथा-उक्त-कारीone who acts as instructed
यथा-उक्त-कारी:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootयथा (अव्यय) + उक्त (कृदन्त) + कारिन् (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-समास (यथोक्तं करोति इति), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (यः/सः)
सौम्यःgentle
सौम्यः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसौम्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (सः)
and
:
Sambandha/Conjunction (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-निपात
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सुखम्happily
सुखम्:
Karma/Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeNoun
Rootसुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणवत्
मृत्युम्death
मृत्युम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमृत्यु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
ऋच्छतिreaches
ऋच्छति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootऋ (धातु)
Formलट्-लकार (वर्तमान), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
Unspecified in provided excerpt (didactic narration)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

DharmaSelf-controlEthics of intentionGood death (sukha-mṛtyu)

FAQs

Dharma is portrayed as most vulnerable under emotional pressure (desire/anger/hatred). The virtue is steadiness: remaining aligned to right guidance and maintaining gentleness, which prevents karmic turbulence at the end of life.

Ancillary dharma instruction.

Kāma, krodha-like agitation (saṃrambha), and dveṣa are seen as forces that scatter prāṇa and mind; ‘somya’ indicates a sattvic consolidation that supports a stable departure.