Shloka 72
“तात! जो वृष्णि वीरों और कौरवों दोनोंके आचार्य हैं अथवा दोनोंके ही नहीं, सम्पूर्ण क्षत्रियोंके आचार्य हैं, समस्त शस्त्रधारियोंमें जिनका सबसे ऊँचा स्थान है, उन द्रोणाचार्यके साथ तुम्हारा संग्राम किस प्रकार हुआ? ।। आचार्य पुत्रो यः शूर: सर्वशस्त्रभृतामपि | अश्वत्थामेति विख्यातस्तेनासीत् संगर: कथम्,“आचार्यके जो शूरवीर पुत्र सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ हैं, जिनकी अश्वत्थामा नामसे ख्याति है, उनके साथ तुम्हारी लड़ाई कैसे हुई?
vaiśampāyana uvāca | tāta! yo vṛṣṇivīrāṇāṃ kauravāṇāṃ ca ubhayor ācāryo 'tha vā na ubhayor api, samastakṣatriyāṇām ācāryaḥ, sarvaśastrabhṛtāṃ madhye yasya paramaṃ sthānam, tena droṇācāryeṇa saha tava saṅgrāmaḥ kathaṃ abhavat? ācāryaputro yaḥ śūraḥ sarvaśastrabhṛtām api śreṣṭhaḥ, aśvatthāmā iti vikhyātaḥ, tena āsīt saṅgaraḥ katham?
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—താതാ! വൃഷ്ണിവീരന്മാരുടെയും കൗരവന്മാരുടെയും ആചാര്യനും, സമസ്ത ക്ഷത്രിയർക്കും ഗുരുവെന്നപോലെ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നവനും, ആയുധധാരികളിൽ അഗ്രഗണ്യനുമായ ദ്രോണാചാര്യനുമായി നിന്റെ യുദ്ധം എങ്ങനെ നടന്നു? പിന്നെ ആചാര്യന്റെ ശൂരപുത്രൻ, ആയുധധാരികളിൽ പോലും ശ്രേഷ്ഠൻ, ‘അശ്വത്ഥാമാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ അവനുമായി നിന്റെ സംഗ്രാമം എങ്ങനെ ആയിരുന്നു?
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the ethical weight of martial authority: Droṇa is portrayed not merely as a partisan teacher but as an exemplar of kṣatriya military tradition. By asking “how” the combat occurred with such figures, the text invites reflection on conduct in war—how one engages a revered preceptor and his celebrated son while remaining within the bounds of kṣatriya-dharma.
Vaiśampāyana, continuing the narration, poses a pointed question about the details of a confrontation: he asks how the listener’s battle proceeded first with Droṇa—described as preeminent among armed warriors and a teacher to multiple lineages—and then with Droṇa’s son Aśvatthāmā, famed as a foremost fighter.