Shloka 8
Adhyāya 61: Saṃmohana-astra and the Kuru Withdrawal (संमोहनास्त्रं तथा कुरुनिवृत्तिः)
सिंहनादैश्व शूराणां गजानां बृंहितैस्तथा । गाण्डीवशब्देन भूशमशनिप्रतिमेन च । श्रुति: स्मृतिश्च मे वीर प्रणष्टा मूढचेतस:,'युद्धमें इतने शूरवीरोंका जमघट मैंने पहले कभी नहीं देखा था। वीरवर! गदाओंके भारी आघात, शंखोंके भयंकर शब्द, शूरवीरोंके सिंहनाद, हाथियोंके चिग्धाड़ तथा वज्रकी गड़गड़ाहटके समान गाण्डीव धनुषकी भारी टंकारथ्वनिसे मेरा चित्त मोहित हो गया है। मेरी श्रवणशक्ति और स्मरणशक्ति भी जवाब दे चुकी है
siṃhanādaiś ca śūrāṇāṃ gajānāṃ bṛṃhitais tathā | gāṇḍīvaśabdena bhūśam aśanipratimena ca | śrutiḥ smṛtiś ca me vīra praṇaṣṭā mūḍhacetasāḥ ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വീരന്മാരുടെ സിംഹനാദങ്ങളും ആനകളുടെ ബൃംഹിതങ്ങളും, ഭൂമിയിൽ ഇടിമിന്നൽ പതിക്കുന്നതുപോലെ ഗർജ്ജിക്കുന്ന ഗാണ്ഡീവധ്വനിയും തമ്മിൽ, ഹേ വീരാ, എന്റെ ശ്രവണശക്തിയും സ്മരണശക്തിയും നഷ്ടപ്പെട്ടു; എന്റെ ചിത്തം മൂഢമായി കലങ്ങിപ്പോയി.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the sensory force of war—roars, trumpets, and the famed sound of Gāṇḍīva—can overwhelm even a person’s basic faculties (hearing and memory). Ethically, it underscores the human cost of battle: courage is praised, yet the chaos of violence can shatter composure and clarity, reminding readers that dharma in war demands steadiness of mind amid terror.
Vaiśaṃpāyana narrates the battlefield atmosphere: heroic lion-roars, elephants’ trumpeting, and the earth-shaking, thunderbolt-like twang of the Gāṇḍīva. The speaker within the scene (addressing a ‘hero’) confesses being mentally stunned—his hearing and memory seem to fail under the din and shock of combat.