Shloka 19
कालविभाग-निरूपणं तथा युद्धव्यवस्था
Time-Reckoning and Mobilization Counsel
शरैरेभि: प्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने । को हि जीवेत् पदातीनां भवेदश्वेषु संशय:,“यदि कोई गहन वनमें भागकर प्राण बचाना चाहें, तो मेरे इन बाणोंसे वे छिन्न-भिन्न कर दिये जायँगे। इस तरह भागनेवाले पैदल सैनिकोंमेंसे कौन जीवित रह सकता है? घुड़सवारोंके विषयमें संदेह है (वे भागनेपर मारे भी जा सकते हैं और बच भी सकते हैं)!
śarair ebhiḥ praṇunnānāṃ bhagnānāṃ gahane vane | ko hi jīvet padātīnāṃ bhaved aśveṣu saṃśayaḥ ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഈ അമ്പുകളാൽ തള്ളപ്പെടുകയും മനോബലം തകർന്നുപോകുകയും ചെയ്തവർ, കനത്ത വനത്തിലേക്ക് ഓടിപ്പോയാലും ചിന്നിച്ചിതറിക്കപ്പെടും. ഓടി രക്ഷപ്പെടാൻ നോക്കുന്ന പാദസൈനികരിൽ ആരാണ് ജീവനോടെ ശേഷിക്കുക? കുതിരസൈന്യത്തെക്കുറിച്ച് മാത്രം സംശയമുണ്ട്—ചിലർ ഓടുന്നതിനിടയിലും കൊല്ലപ്പെടാം; ചിലർ രക്ഷപെട്ടേക്കാം.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the harsh inevitability of warfare once a rout begins: panic and flight do not guarantee safety, and the consequences of violence extend even into places thought to offer refuge. It also reflects the epic’s sober realism about battle—courage, discipline, and preparedness matter more than desperate escape.
The narrator describes a combat situation in which troops, harried by arrows, break formation and attempt to flee into a dense forest. The statement emphasizes that fleeing foot-soldiers are unlikely to survive under sustained missile attack, while mounted fighters may have a chance—though even for them survival is uncertain.