Shloka 41
Virāṭa-parva Adhyāya 21 — Kīcaka’s clandestine approach and Bhīma’s covert intervention (नर्तनागारे कीचकवध-प्रसङ्गः)
प्रजायां रक्ष्यमाणायामात्मा भवति रक्षित: । आत्मा हि जायते तस्यां तेन जायां विदुर्बुधा:,संतानकी रक्षा होनेपर अपना आत्मा सुरक्षित होता है। आत्मा ही पत्नीके गर्भसे पुत्ररूपमें जन्म लेता है। इसीलिये विद्वान् पुरुष पत्नीको “जाया” कहते हैं
prajāyāṃ rakṣyamāṇāyām ātmā bhavati rakṣitaḥ | ātmā hi jāyate tasyāṃ tena jāyāṃ vidur budhāḥ ||
സന്തതി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടാൽ സ്വന്തം ആത്മാവും സംരക്ഷിതമാകുന്നു. കാരണം ആ ആത്മാവുതന്നെ ഭാര്യയുടെ ഗർഭത്തിൽ പുത്രരൂപത്തിൽ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് പണ്ഡിതർ ഭാര്യയെ ‘ജായാ’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
भीमसेन उवाच
Educational Q&A
The verse links personal continuity and security with the protection of one’s progeny: safeguarding descendants is treated as safeguarding one’s own self. It also gives an etymological-ethical rationale for calling the wife ‘jāyā’—she is the one through whom a man is ‘born’ again as a son, emphasizing responsibility toward spouse and family line.
In the Virāṭa Parva context, Bhīma is speaking and articulates a dharma-based view of household life: the wife is honored as ‘jāyā’ because through her the lineage continues, and protecting that lineage is presented as a vital duty with direct bearing on one’s own welfare.