Shloka 3
Virāṭa-parva, Adhyāya 12 — Concealed Service in Matsya and Bhīma’s Arena Victory
स्वयं हयानीक्षति मामकानू् दूृढं ध्रुवं हयज्ञों भविता विचक्षण: । प्रवेश्यतामेष समीपमाशु मे विभाति वीरो हि यथामरस्तथा,आते ही उन्होंने इधर-उधर घूमकर घोड़ोंको देखना प्रारम्भ किया। इस प्रकार उन अश्वोंका निरीक्षण करते समय उन्हें मत्स्यराज विराटने देखा। तब वे नरेश वहाँ बैठे हुए अनुचरोंसे बोले--“पता तो लगाओ, यह देवोपम पुरुष कहाँसे आ रहा है? यह बिना कहे- सुने स्वयं मेरे घोड़ोंको बहुत ध्यानसे देख रहा है; अत: यह अवश्य घोड़ोंको पहचाननेवाला और अअभश्वविद्याका विद्वान् होगा। इसलिये इसे शीघ्र मेरे समीप ले आओ। यह वीर देवताओंकी भाँति सुशोभित हो रहा है”
svayaṁ hayān īkṣati māmakān dṛḍhaṁ dhruvaṁ haya-jño bhavitā vicakṣaṇaḥ | praveśyatām eṣa samīpam āśu me vibhāti vīro hi yathā amaras tathā ||
“ഇവൻ സ്വയം എന്റെ കുതിരകളെ ദൃഢമായി പരിശോധിക്കുന്നു; തീർച്ചയായും ഈ വിവേകി അശ്വജ്ഞനായി തെളിയും. അവനെ വേഗം എന്റെ സമീപത്തേക്ക് പ്രവേശിപ്പിക്കൂ; ഈ വീരൻ ദേവനെപ്പോലെ ദീപ്തിമാനാണ്.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A ruler should judge with discernment: steady conduct and skilled attention to duty can indicate genuine competence. Ethical governance includes recognizing merit promptly and responding with appropriate hospitality rather than rash suspicion.
A heroic stranger examines the king’s horses closely. Seeing this, King Virāṭa concludes the man must be an expert in horses and orders his attendants to bring him quickly into his presence, noting that he shines with a godlike bearing.