Shloka 5
बृहन्नडाप्रवेशः — Bṛhannadā’s Entry into Virāṭa’s Assembly
सम्प्राप्प राजानममित्रतापनं ततोडब्रवीन्मेघभमहौघनि:स्वन: । वैश्यो5स्मि नाम्नाहमरिष्टनेमि- गोसंख्य आसं कुरुपुड्रवानाम्,शत्रुओंको संताप देनेवाले राजा विराटके निकट पहुँचकर सहदेव मेघोंकी घनघोर घटाके समान गम्भीर स्वरमें बोले--“महाराज! मैं वैश्य हूँ। मेरा नाम अरिष्टनेमि है। नृपश्रेष्ठ! मैं कुरुवंशशिरोमणि पाण्डवोंके यहाँ गौओंकी गणना तथा देखभाल करता रहा हूँ। अब आपके यहाँ रहना चाहता हूँ; क्योंकि राजाओंमें सिंहके समान पाण्डव कहाँ हैं? यह मैं नहीं जानता। बिना काम किये जीविका चल नहीं सकती और आपके सिवा दूसरा कोई राजा मुझे पसंद नहीं है”
samprāpya rājānam amitra-tāpanaṁ tato ’bravīn megha-bhā mahaugha-niḥsvanaḥ | vaiśyo ’smi nāmnāham ariṣṭanemi-go-saṅkhyā āsam kuru-puṇḍravānām ||
ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന വിരാടരാജാവിന്റെ അടുക്കൽ എത്തി സഹദേവൻ ഘനമേഘഗർജ്ജനപോലെ ഗംഭീരസ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാ! ഞാൻ വൈശ്യൻ; എന്റെ പേര് അരിഷ്ടനേമി. നൃപശ്രേഷ്ഠാ! കുരു-പാണ്ഡവരുടെ ഇടയിൽ ഞാൻ പശുക്കളുടെ എണ്ണവും പരിപാലനവും നോക്കിയിരുന്നു. ഇപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ സേവയിൽ വസിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കാരണം രാജസിംഹന്മാരായ പാണ്ഡവർ എവിടെയാണെന്ന് എനിക്ക് അറിയില്ല. കർമമില്ലാതെ ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല; നിങ്ങളുടെ പുറമെ മറ്റൊരു രാജാവും എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores dharma through honest livelihood and appropriate service: one should not live without work, and even in adversity (disguise/exile) one maintains dignity by seeking rightful employment and speaking respectfully to authority.
During the Pāṇḍavas’ incognito year, Sahadeva approaches King Virāṭa and, using the assumed identity ‘Ariṣṭanemi,’ requests a position as a cattle-accountant and caretaker, presenting his qualifications and praising the king while concealing his true status.