Adhyaya 95
Agastya–Lopāmudrā: Marriage, Austerity, and Conditions for Conjugal Union (लोमशकथितम्)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā Upaparvan (Lomāśa’s Pilgrimage Narratives; Agastya–Lopāmudrā Episode Context)
Lomāśa recounts how Agastya, desiring household life for progeny, approaches the Vidarbha king and requests Lopāmudrā (1–2). The king is stunned and unable either to refuse or to consent freely, fearing the consequences of opposing a powerful ṛṣi (3–4). Seeing her father’s distress, Lopāmudrā intervenes and asks to be given to Agastya, presenting the act as protective of her father and consistent with duty (5–6). The king then gives her in proper form (7). After marriage, Agastya instructs her to abandon luxurious garments and ornaments; she complies, adopting ascetic attire and matching observances (8–10). They proceed to Gaṅgādvāra, where Agastya undertakes severe tapas with Lopāmudrā’s supportive participation; mutual esteem develops through service, purity, and restraint (11–13). When Agastya invites conjugal union, Lopāmudrā responds with deference but sets explicit conditions: she seeks a dignified setting and adornment comparable to her former royal life, and implies a timely approach aligned with her season (14–18, 22). Agastya notes his lack of wealth; Lopāmudrā argues that his tapas grants capacity to obtain resources, while also stating she does not wish to diminish his dharma or austerity (19–23). Agastya accepts her position and departs to secure what is required, instructing her to remain (24).
Chapter Arc: वनवास के तप्त दिनों में पाण्डव लोमश के साथ पुण्यतीर्थों की शरण लेते हैं—गोमती के तट पर स्नान, अभिषेक और दान से यात्रा का नया चरण आरम्भ होता है। → तीर्थ-तीर्थ की क्रमिक यात्रा में वे देव, पितृ और ब्राह्मणों का बार-बार तर्पण करते हुए अनेक विशिष्ट स्थलों (कन्यातीर्थ, अश्वतीर्थ, गवांतीर्थ, कालकोयट्या, वृषप्रस्थ, गिरावुष्य आदि) की महिमा सुनते-समझते आगे बढ़ते हैं; युधिष्ठिर के भीतर ‘किस तीर्थ में कौन-सा फल?’ का जिज्ञासु दबाव बढ़ता जाता है। → लोमश गय-क्षेत्र और ‘गययज्ञ’ की अद्भुत कथा उठाते हैं—राजर्षि गय की यज्ञ-दक्षिणा इतनी असंख्य बताई जाती है कि उसकी गणना बालुकणों, ताराओं और वर्षा-धाराओं के समान असम्भव ठहरती है; तीर्थ की महिमा चरम पर पहुँचती है। → गय के पवित्र कर्मों का वर्णन सुनकर युधिष्ठिर का तीर्थ-विश्वास दृढ़ होता है और यात्रा का उद्देश्य—शुद्धि, पुण्य-संचय, तथा धर्म-स्थैर्य—स्पष्ट हो उठता है। → गय-क्षेत्र के दृश्य-वैभव और वहाँ के विशेष तीर्थ-चिह्नों (गयशिर, नदी-तट, अक्षयवट, महादेव का नित्य सान्निध्य) की ओर कथा संकेत करती है—अगले अध्याय में पाण्डवों का वहाँ ठहराव और व्रत-ग्रहण विस्तार पाता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २३ श्लोक हैं) हि आय न (0) हि २ 7 पञ्चनवतितमो< ध्याय: पाण्डवोंका नैमिषारण्य आदि तीर्थोमें जाकर प्रयाग तथा गयातीर्थमें जाना और गय राजाके महान् यज्ञोंकी महिमा सुनना वैशग्पायन उवाच ते तथा सहिता वीरा वसन्तस्तत्र तत्र ह | क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यमागता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ആ വീര പാണ്ഡവർ ഇങ്ങനെ ഒരുമിച്ചു നിന്നുകൊണ്ട്, സ്ഥലസ്ഥലങ്ങളിൽ പാർത്തുകൊണ്ട്, ക്രമേണ നൈമിഷാരണ്യമായ പുണ്യവനത്തിലെത്തി.
Verse 2
ततसस््तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्या: पाण्डवा नृप । कृताभिषेका: प्रददुर्गाश्च॒ वित्त च भारत,भरतनन्दन! नरेश्वर! तदनन्तर गोमतीके पुण्य तीर्थोमें स्नान करके पाण्डवोंने वहाँ गोदान और धनदान किया
അനന്തരം, ഹേ നൃപാ! പാണ്ഡവർ ഗോമതീ നദിയിലെ പുണ്യ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് വിധിപൂർവ്വം അഭിഷേകം നിർവഹിച്ചു; ഹേ ഭാരത, അവിടെ ഗോദാനവും ധനദാനവും ചെയ്തു.
Verse 3
तत्र देवान् पितृन् विप्रांस्तर्पयित्वा पुन: पुनः । कन्यातीर्थे5श्वतीर्थे च गवां तीर्थेच भारत । कालकोयट्यां वृषप्रस्थे गिरावुष्य च पाण्डवा:
അവിടെ ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും ബ്രാഹ്മണരെയും പുനഃപുനഃ തർപ്പണങ്ങളാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, ഹേ ഭാരത, പാണ്ഡവർ കന്യാതീർത്ഥം, അശ്വതീർത്ഥം, ഗവാംതീർത്ഥം എന്നിവിടങ്ങളിലും, കാലകോടിയിലും വൃഷപ്രസ്ഥ പർവ്വതത്തിലും വസിച്ചു.
Verse 4
बाहुदायां महीपाल चक्र: सर्वेडभिषेचनम् । प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते
ഹേ മഹീപാലാ! അവർ എല്ലാവരും ബാഹുദാ നദിയിൽ വിധിപൂർവ്വം അഭിഷേകസ്നാനം നടത്തി; പിന്നെ, ഹേ ഭൂമിപതേ, ദേവയജനമായ പ്രയാഗത്തിൽ ചെന്നു ഗംഗാ-യമുന സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തു.
Verse 5
ऊषुराप्लुत्य गात्राणि तपश्चातस्थुरुत्तमम् । गड्ायमुनयोश्रैव संगमे सत्यसंगरा:
സ്നാനം ചെയ്ത് ശരീരാവയവങ്ങളെ ശമിപ്പിച്ച് അവർ ഉത്തമ തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ടു; ഹേ ഭാരത, സത്യത്തിൽ ദൃഢരായ അവർ ഗംഗാ-യമുന സംഗമത്തിൽ പാർത്തു.
Verse 6
विपाप्मानो महात्मानो वित्रेभ्य: प्रददुर्वसु । तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापते:
പാപരഹിതരായ ആ മഹാത്മാക്കൾ ത്രിവേണി-തീരത്ത് ബ്രാഹ്മണർക്കു ധനം ദാനം ചെയ്തു. തുടർന്ന് അവർ ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം തപസ്വികൾ സേവിക്കുന്ന പ്രജാപതിയുടെ വേദിയിലേക്കു പോയി; അവിടെ ഉത്തമ തപസ്സിൽ വസിച്ച് കന്ദം-മൂലം-ഫലം മുതലായ വന്യ ഹവിഷ്യങ്ങളാൽ ദ്വിജന്മാരെ നിരന്തരം തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.
Verse 7
जग्मु: पाण्डुसुता राजन् ब्राह्मणैः सह भारत । तत्र ते न््यवसन् वीरास्तपश्चातस्थुरुत्तमम्
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ഹേ ഭാരതാ! പാണ്ഡുപുത്രർ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടൊപ്പം മുന്നോട്ട് പോയി. അവിടെ ആ വീര സഹോദരന്മാർ പാർത്തു; അത്യുത്തമമായ തപസ്സും അനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 8
ततो महीधरं जम्मुर्थर्मज्षेनाभिसंस्कृतम्
അനന്തരം ധർമ്മജ്ഞൻ വിധിപൂർവ്വം സംസ്കാരം നടത്തി, ജംബൂ-ആകൃതിയിലുള്ള പർവ്വതസമമായ മഹാപിണ്ഡം ഒരുക്കി പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.
Verse 9
नगो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी
അവിടെ ‘ഗയശിരസ്’ എന്ന പർവ്വതം ഉണ്ട്; അവിടെയേ ഒരു മഹത്തായ പുണ്യനദിയും ഒഴുകുന്നു.
Verse 10
दिव्यं पवित्रकूटं च पवित्रं धरणीधरम्
അവിടെ ‘പവിത്രകൂടം’ എന്ന മറ്റൊരു പർവ്വതവും ഉണ്ട്—ദിവ്യവും ശുദ്ധവും, ധരണീധരമായിട്ടും അത്യന്തം പാവനവും. മഹർഷിമാർ അവിടെ സേവിക്കുന്നു; അതിന്റെ ശിഖരങ്ങൾ പവിത്രത പകരുന്നവ; അത് മഹാതീർത്ഥം. അവിടെയേ ഉത്തമമായ ബ്രഹ്മസരോവരം ഉണ്ട്; അവിടെ ഭഗവാൻ അഗസ്ത്യൻ ഒരിക്കൽ വൈവസ്വത യമനെ കാണാൻ എത്തിയിരുന്നു.
Verse 11
ऋषिजुष्टं सुपुण्यं तत् तीर्थ ब्रह्मसरोत्तमम् । अगस्त्यो भगवान् यत्र गतो वैवस्वतं प्रति
ആ തീർത്ഥം ഋഷിമാർ സേവിക്കുന്നതും അത്യന്തം പുണ്യപ്രദവുമാണ്. അവിടെയേ ഉത്തമമായ ബ്രഹ്മസരോവരം ഉണ്ട്; അവിടെ ഭഗവാൻ അഗസ്ത്യൻ വൈവസ്വത യമനെ സമീപിക്കാൻ പോയിരുന്നു.
Verse 12
उवास च स्वयं तत्र धर्मराज: सनातन: । सर्वासां सरितां चैव समुद्भेदो विशाम्पते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെയേ സനാതന ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ സ്വയം വസിച്ചു. ഹേ നരാധിപാ! ആ സ്ഥലം സർവ്വ നദികളുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനമായിട്ടും പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു.
Verse 13
क्योंकि सनातन धर्मराज वहाँ स्वयं निवास करते हैं। राजन! वहाँ सम्पूर्ण नदियोंका प्राकट्य हुआ है ।। यत्र संनिहितो नित्यं महादेव: पिनाकधृक् । तत्र ते पाण्डवा वीराश्षातुर्मास्यैस्तदेजिरे
പിനാകധാരിയായ മഹാദേവൻ നിത്യവും സന്നിഹിതനായിരിക്കുന്നിടത്ത്, അവിടെയേ ആ വീര പാണ്ഡവർ ചാതുർമാസ്യവ്രതങ്ങൾ വിധിപൂർവ്വം അനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 14
अक्षये देवयजने अक्षयं यत्र वै फलम्,देवताओंकी वह यज्ञभूमि अक्षय है और वहाँ किये हुए प्रत्येक सत्कर्मका फल अक्षय होता है
ഇത് ദേവയജനത്തിനുള്ള അക്ഷയമായ പുണ്യഭൂമിയാണ്; അവിടെ ചെയ്യുന്ന ഓരോ സത്കർമ്മത്തിന്റെയും ഫലം അക്ഷയമാകുന്നു.
Verse 15
ते तु तत्रोपवासांस्तु चक्रु्निश्चितमानसा: । ब्राह्मणास्तत्र शतश: समाजग्मुस्तपोधना:,अविचल चित्तवाले पाण्डवोंने उस तीर्थमें कई उपवास किये। उस समय वहाँ सैकड़ों तपस्वी ब्राह्मण पधारे
ദൃഢനിശ്ചയമുള്ള അവർ അവിടെ പല ഉപവാസങ്ങളും അനുഷ്ഠിച്ചു. അപ്പോൾ തപോധനരായ നൂറുകണക്കിന് ബ്രാഹ്മണർ അവിടേക്ക് സമാഗമിച്ചു.
Verse 16
चातुर्मास्येनायजन्त आर्षेण विधिना तदा । तत्र विद्यातपोवृद्धा ब्राह्मणा वेदपारगा: । कथां प्रचक्रिरे पुण्यां सदसिस्था महात्मनाम्
അപ്പോൾ അവർ ഋഷിപ്രോക്തമായ വിധിപ്രകാരം ചാതുർമാസ്യ യജ്ഞം അനുഷ്ഠിച്ചു. അവിടെ വിദ്യയിലും തപസ്സിലും ഉന്നതരും വേദപാരംഗതരുമായ ബ്രാഹ്മണർ സഭയിൽ ഇരുന്ന് മഹാത്മാക്കളുടെ പുണ്യകഥകൾ പരസ്പരം പറയാൻ തുടങ്ങി.
Verse 17
तत्र विद्याव्रतस्नात: कौमारं व्रतमास्थित: । शमठो5कथयद् राजजन्नामूर्तरयसं गयम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ശമഠൻ എന്നൊരു പണ്ഡിത ബ്രാഹ്മണൻ ഉണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം വിദ്യാവ്രതം പൂർത്തിയാക്കി സ്നാതകസ്നാനം ചെയ്തവനും, ജീവിതകാലം മുഴുവൻ ബ്രഹ്മചര്യമായ കൗമാരവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചവനും ആയിരുന്നു. രാജാവേ, ശമഠൻ അവിടെ അമൂർത്തരയന്റെ പുത്രനായ മഹാരാജ ഗയന്റെ കഥ ധർമ്മാചാരത്തിന്റെയും സദാചാരപരമ്പരയുടെയും ദൃഷ്ടാന്തമായി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 18
शमठ उवाच अमूर्तरयस: पुत्रो गयो राजर्षिसत्तम: । पुण्यानि यस्य कर्माणि तानि मे शूणु भारत
ശമഠൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! അമൂർത്തരയന്റെ പുത്രനായ ഗയൻ രാജർഷിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ. അവന്റെ പുണ്യകർമ്മങ്ങൾ എനിക്കു നിന്നു കേൾക്കുക.
Verse 19
शमठ बोले--भरतनन्दन युधिष्ठिर! अमूर्तरयाके पुत्र गय राजर्षियोंमें श्रेष्ठ थे। उनके कर्म बड़े ही पवित्र एवं पावन थे। मैं उनका वर्णन करता हूँ, सुनो-- ।।
ശമഠൻ പറഞ്ഞു—ഭരതനന്ദന യുധിഷ്ഠിരാ, എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക. അമൂർത്തരയന്റെ പുത്രനായ ഗയൻ രാജർഷിമാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ. അവന്റെ പുണ്യകർമ്മങ്ങൾ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു—ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക. രാജാവേ, അവൻ ഇവിടെ മഹായജ്ഞം നടത്തി; അതിൽ അന്നം അത്യധികമായി ഒരുക്കപ്പെട്ടു, ദക്ഷിണകൾ ധാരാളമായി ദാനം ചെയ്തു. ആ യജ്ഞത്തിൽ, നൃപനേ, അന്നത്തിന്റെ പർവ്വതങ്ങൾ നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും ഉയർന്നു നിന്നു.
Verse 20
घृतकुल्याश्व दध्नश्न नद्यो बहुशतास्तथा । व्यज्जनानां प्रवाहाश्न महार्हाणां सहस्रश:
നെയ്യിന്റെ നൂറുകണക്കിന് ഒഴുക്കുകളും തൈരിന്റെ നദികളും ഒഴുകി; അതുപോലെ ആയിരക്കണക്കിന് വിലയേറിയ വിഭവങ്ങളുടെ പ്രളയധാരകളും പൊങ്ങി പാഞ്ഞു.
Verse 21
अहन्यहनि चाप्येवं याचतां सम्प्रदीयते । अन्ये च ब्राह्मणा राजन् भुज्जतेऊन्नं सुसंस्कृतम्
ഇങ്ങനെ ദിനംപ്രതി യാചകര്ക്ക് അന്നവും ദാനവും നൽകപ്പെട്ടു. രാജാവേ, മറ്റു ബ്രാഹ്മണരും അവിടെ സുസംസ്കൃതമായ—നന്നായി പാകം ചെയ്ത—അന്നം ഭുഞ്ജിച്ചു.
Verse 22
तत्र वै दक्षिणाकाले ब्रह्म॒घोषो दिवं गत: । नच प्रज्ञायते किंचिद् ब्रह्मशब्देन भारत
അവിടെ ദക്ഷിണാ വിതരണം ചെയ്യുന്ന സമയത്ത് വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ ബ്രഹ്മഘോഷം സ്വർഗ്ഗം വരെ മുഴങ്ങി ഉയർന്നു. ഹേ ഭാരതാ! ആ പവിത്ര വേദധ്വനിക്കിടയിൽ മറ്റൊരു ശബ്ദവും തിരിച്ചറിയാനായില്ല.
Verse 23
पुण्येन चरता राजन् भूर्दिश: खं नभस्तथा | आपूर्णमासीच्छब्देन तदप्यासीन्महाद्भुतम्
ഹേ രാജാവേ! ആ പുണ്യകർമ്മം പുരോഗമിക്കുമ്പോൾ, ശുഭശബ്ദം കൊണ്ട് ഭൂമി, ദിക്കുകൾ, സ്വർഗ്ഗം, ആകാശം എല്ലാടവും നിറഞ്ഞു. അതും മഹാദ്ഭുതമായിരുന്നു.
Verse 24
यत्र सम गाथा गायन्ति मनुष्या भरतर्षभ । अन्नपानै: शुभैस्तृप्ता देशे देशे सुवर्चस:
ഹേ ഭാരതർഷഭാ! അവിടെ മനുഷ്യർ ഒരേ ഗാഥ തുടർച്ചയായി പാടിക്കൊണ്ടിരുന്നു—“ഈ യജ്ഞത്തിൽ ദേശദേശങ്ങളിലെ ദീപ്തിമാന്മാർ ഉത്തമ അന്നപാനത്താൽ തൃപ്തരാകുന്നു.”
Verse 25
गयस्य यज्ञे के त्वद्य प्राणिनो भोक्तुमीप्सव: । तत्र भोजनशिष्टस्य पर्वता: पठचविंशति:
ഗയന്റെ യജ്ഞത്തിൽ ആളുകൾ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു—“ഇന്ന് ഇനിയും ഭക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജീവികൾ ആരെല്ലാം?” എങ്കിലും അവിടെ ഭക്ഷണശേഷം ശേഷിച്ച അന്നം ഇരുപത്തിയഞ്ച് പർവ്വതങ്ങളോളം കൂമ്പാരമായി നിലനിന്നു.
Verse 26
न तत् पूर्वे जनाश्नक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे । गयो यदकरोद् यज्ञे राजर्षिरमितद्युति:
അപരിമിത ദ്യുതിയുള്ള രാജർഷി ഗയൻ യജ്ഞത്തിൽ ചെയ്തത്—അത് മുൻകാലക്കാർ ചെയ്തിട്ടില്ല; പിന്നീടുള്ളവർക്കും ചെയ്യാനാവില്ല.
Verse 27
“अमिततेजस्वी राजर्षि गयने अपने यज्ञमें जो व्यय किया था, वह पहलेके राजाओंने भी नहीं किया था और भविष्यमें भी कोई दूसरे कर सकेंगे, ऐसा सम्भव नहीं है ।।
ശമഠൻ പറഞ്ഞു—അപരിമിത തേജസ്സോടെ ദീപ്തനായ രാജർഷി ഗയൻ തന്റെ യാഗത്തിൽ ചെലവഴിച്ചതും അർപ്പിച്ചതുമായ ഹവിസ്സ്, പൂർവരാജാക്കന്മാർ പോലും ചെയ്തിട്ടില്ല; ഭാവിയിൽ മറ്റാരെങ്കിലും അതിനെ തുല്യമായി ചെയ്യുമെന്നതും പ്രായോഗികമല്ല. ഗയൻ ഹവിസ്സുകൊണ്ട് എല്ലാ ദേവന്മാരെയും പൂർണ്ണമായി തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയിരിക്കെ, പിന്നെ ദേവന്മാർ മറ്റുള്ളവർ നൽകുന്ന ഹവിസ്സ് എങ്ങനെ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കും?
Verse 28
सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारका: । यथा वा वर्षतो धारा असंख्येया: सम केनचित् । तथा गणयितुं शक््या गययज्ञे न दक्षिणा:
ശമഠൻ പറഞ്ഞു—ലോകത്തിലെ മണൽകണങ്ങൾ, ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾ, മഴ പെയ്യുമ്പോൾ പതിക്കുന്ന ജലധാരകൾ—ഇവയെ ആരും എണ്ണാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, ഗയയുടെ യാഗത്തിൽ നൽകിയ ദക്ഷിണകളും ആരാലും കണക്കാക്കാൻ സാധ്യമല്ലായിരുന്നു।
Verse 29
एवंविधा: सुबहवस्तस्य यज्ञा महीपते: । बभूवुरस्य सरस: समीपे कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! महाराज गयके ऐसे ही बहुत-से यज्ञ इस ब्रह्मसरोवरके समीप सम्पन्न हुए हैं
കുരുനന്ദനാ! മഹാരാജ ഗയന്റെ ഇത്തരത്തിലുള്ള അനേകം യാഗങ്ങൾ ഈ പുണ്യസരോവരത്തിന്റെ സമീപത്തുതന്നെ സമാപിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 73
संतर्पयन्त: सततं वन्येन हविषा द्विजान् | उन पापरहित महात्माओंने (त्रिवेणीतटपर) ब्राह्मणोंको धन दान किया। भरतनन्दन! तत्पश्चात् पाण्डव ब्राह्मणोंके साथ ब्रह्माजीकी वेदीपर गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവർ നിരന്തരം വന്യഹവിസ്സുകൊണ്ട് ദ്വിജന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു. പാപരഹിതരായ ആ മഹാത്മാക്കൾ ത്രിവേണീതീരത്ത് വസിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണർക്കു ധനം ദാനമായി നൽകി. ഭരതനന്ദനാ! തുടർന്ന് പാണ്ഡവർ ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം തപസ്വികൾ സേവിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാവിന്റെ വേദിയിലേക്കു പോയി. അവിടെ ആ വീരന്മാർ ഉത്തമമായ തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ച് വസിച്ചു; കന്ദം, മൂലം, ഫലം മുതലായ വന്യഹവിസ്സുകൊണ്ട് നിത്യവും ബ്രാഹ്മണരെ സന്തുഷ്ടരാക്കി.
Verse 83
राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपमझ्ुते । अनुपम तेजस्वी जनमेजय! प्रयागसे चलकर पाण्डव पुण्यात्मा एवं धर्मज्ञ राजर्षि गयके द्वारा यज्ञ करके शुद्ध किये हुए उत्तम पर्वतसे उपलक्षित गयातीर्थमें गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അനുപമ തേജസ്സുള്ള ജനമേജയാ! പ്രയാഗത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട പാണ്ഡവർ, ഉത്തമപർവ്വതം കൊണ്ടു വിശിഷ്ടമായ ഗയാതീർത്ഥത്തിലേക്കു പോയി; പുണ്യാത്മാവും ധർമ്മജ്ഞനുമായ രാജർഷി ഗയൻ തന്റെ യാഗങ്ങളാൽ അതിനെ പവിത്രവും ശുദ്ധവുമാക്കിയിരുന്നു।
Verse 95
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गययज्ञक थने पञ्चनवतितमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാവിവരണത്തിനകത്ത്, ഗയാ-യജ്ഞകഥനപ്രസംഗത്തിൽ തൊണ്ണൂറ്റിയഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമാകുന്നു.
Verse 96
वानीरमालिनी रम्या नदी पुलिनशोभिता । जहाँ गयशिर नामक पर्वत और बेंतकी पंक्तियोंसे घिरी हुई रमणीय महानदी है, जो अपने दोनों तटोंसे विशेष शोभा पाती है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ വേന്ത്/നാണൽമാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും മണൽത്തിട്ടകളുടെ ശോഭയാൽ ദീപ്തമായും ഒരു മനോഹര മഹാനദിയുണ്ട്. അവിടെയേ ‘ഗയശിരസ്’ എന്ന പർവ്വതവും നിലകൊള്ളുന്നു; വേന്തുകളുടെ നിരകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ സുന്ദര നദി ഇരുകരകളാലും പ്രത്യേക ശോഭ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 136
ऋषियज्ञेन महता यत्राक्षयवटो महान् । पिनाकपाणि भगवान् महादेव उस तीर्थमें नित्य निवास करते हैं। वहाँ वीर पाण्डवोंने उन दिनों चातुर्मास्यव्रत ग्रहण करके महान् ऋषियज्ञ अर्थात् वेदादि सतशास्त्रोंके स्वाध्यायद्वारा भगवान्की आराधना की। वहीं महान् अक्षयवट है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ തീർത്ഥത്തിൽ, മഹത്തായ ഋഷിയജ്ഞം നടക്കുന്നിടത്ത്, മഹാനായ അക്ഷയവടം (അവിണാശി ആൽമരം) നിലകൊള്ളുന്നു; അവിടെ പിനാകധാരിയായ ഭഗവാൻ മഹാദേവൻ നിത്യവാസം ചെയ്യുന്നു. ആ ദിവസങ്ങളിൽ വീര പാണ്ഡവർ ചാതുർമാസ്യവ്രതം സ്വീകരിച്ച്, വേദാദി സത്സാസ്ത്രങ്ങളുടെ സ്വാധ്യായത്തെ യജ്ഞമായി കണ്ട്, മഹാ ഋഷിയജ്ഞത്തിലൂടെ ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചു. അവിടെയേ ആ മഹാ അക്ഷയവടം ഉണ്ട്.
Frequently Asked Questions
The Vidarbha king faces a conflict between paternal attachment and royal autonomy versus the perceived obligation to comply with a powerful ṛṣi’s request; Lopāmudrā then reframes the crisis by consenting to prevent harm and preserve dharmic order.
The chapter models role-integrity: ascetic power is not portrayed as license for disorder, and household aims are legitimate when pursued with restraint, mutual regard, and explicit conditions that protect dharma rather than undermine it.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-function is exemplificatory—using a sage-household narrative to illustrate how dharma is negotiated across sovereignty, ascetic authority, and marital life.
Ask anything about Adhyaya 95 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.